Zile Ayaklanması (25 Mayıs-21 Haziran 1920): Bu ayaklanma Yıldızeli ve Yozgat olaylarıyla iç içe gelişmiştir.
Buralardaki olaylardan cesaret alan Avukat Ali, eski Bucak Müdürü Naci, eski mal müdürünün oğlu İhsan’ın 30 kadar atlıyı toplaması ile başlayan tehdit edici gelişmeler üzerine bölgeye gönderilen 5. Tümen, Yarbay Cemil Cahit komutasında duruma müdahale etmiştir.
Halkı hükümet aleyhine kışkırtmaya çalışan asilerle ilk ciddi çarpışmalar Zile’de yaşanmış, 150 kadar asi ölü ve yaralı olarak etkisiz hale getirilmiş, 30 kadarı da teslim alınmıştır.
Yakalananlardan 50 kişi askeri mahkemede yargılanmış ve 22’si idam cezası almıştır.
Kurtuluş Savaşı sırasında, Tokat ve Zile yöresinde patlak veren ayaklanmadır. (Mayıs-Haziran 1920) Yozgat ve Yıldızeli ayaklanmalarından ve Damat Ferid Paşa’nın desteğinden cesaret alan Zileli dava vekili Ali Bey ,görevden alınan eski nahiye müdürü Naci Bey ve İhsan Bey, 30 kadar atlıyla Zile köylerini dolaşarak propaganda yapmaya başladılar.
Bu olayın haber alınması üzerine, Ankara hükümeti 3 Haziran 1920’de Zile’ye süvari binbaşı Hilmi Bey komutasında birbirlik gönderdi.
Bu arada eylemlerine son verenlerinde bağışlanacakları duyuruldu.
Postacı Nazım adında biri Ankara’ya haber göndererek, TBMM Hükümeti’ni tanımadığını bildirdi.
Ardından 400 kişilik bir kuvvetle 6 Haziranda Zile’ye saldırdı.
Olayların büyümesi üzerine Ankara hükümeti, Tokat’taki 5. Tümen’i de Zile’ye gönderdi.
Ama Cemil Cahit Bey’in komuta ettiği tümen, Zile eşrafının önemli bir bölümünün de ayaklanmacılara katıldığını ve kentteki jandarma birliklerinin Postacı Nazım’a teslim olduklarını öğrenince kente düzenlemeyi planladıkları saldırıdan vazgeçtiler.
Zile’ye Sivas Erzurum’dan yeni birlikler gönderildi.
Ayaklanma takviye edilmiş 5.Tümen’in yoğun çatışmalardan sonra 12 Haziran’da Zile’ye girmesiyle bastırıldı.
ZİLE AYAKLANMASI
(25 Mayıs-21 Haziran 1920)
Aslında Zile ayaklanmasını “Birinci Yozgat Ayaklanmasından ayırmak zordur. Çünkü, Yozgat civarından geri çekilen asiler Zile taraflarına kaçarak orada yağma ve isyan hareketlerini sürdürmüşlerdir.
Zile’deki ayaklanma, Mayıs 1920 sonlarında, Yıldızeli, Sulusaray olaylarından cesaret alan Avukat Ali, görevden alınmış eski Bucak Müdürü Naci, eski Mal Müdürününün oğlu İhsan, 30 kadar atlı asiyi toplayarak bölge halkını tehdit etmesiyle başladı.
Sonunda 5-6 Haziran 1920 gecesi 150 kadar atlı ve 200 piyadeden oluşan asi kuvvetleri, kasaba halkının bir kısmının da katılmasıyla Zile’yi kuşattılar ve 6-7 Haziran’da İlçe’ye girdiler.
Bunun üzerine 5. Tümenden 200 kişilik bir kuvvet, Tokat’tan hareketle 7 Haziran 1920 akşamı Zile’nin 15 km. kadar doğusundaki Bağlarpınan köyüne geldiler.
Burada gerekli tertibatı almasına ve asilere karşı küçük çapta başarılar kazanmasına rağmen sözkonusu birlikler, Zile müftüsü başta olmak üzere bütün Zile halkının büyük çoğunluğu ile civar köylerin asilere katılması üzerine ilçeye doğru ileri harekâttan vazgeçerek geri çekildiler.
Asiler ise Zi-le’yi işgal ederek Müdafaa-i Hukuk üyelerinin çoğunun evlerini yağmaladılar.
Durumun ciddiliği anlaşı-lmca, 160 kişiden kurulu Yıldızeli müfrezesinin Zile tenkil harekâtına katılması kararlaştırıldı.
7 Hazi-ran’da Yıldızeli’nden hareket eden bu müfreze, 9 Haziran sabaha karşı Zile yolu üzerindeki Deveci dağı otlaklarında 100 kişilik bir asi grubuyla karşılaştılar.
Dört saatlik çarpışma sonucunda asiler dağılarak kaçtılar, birkaç asi de öldürüldü.
Bu birlik, 10 Haziran’da Zile önüne geldi ve 5. Tümene ait kuvvetlerle temas kurarak taarruz düzenine geçti.
11 Haziran 1920 sabahı başlayan taarruz, öğleden sonra şiddetlendi ve millî kuvvetler, topçu atışlarının desteğiyle piyade ve süvari olarak son saldırıya geçtiler. Bu saldırıya dayanamayan asiler dağıldı.
Birkaç asi de öldürüldü. Bu birlik, 10 Haziran’da Zile önüne geldi ve 5. Tümene ait kuvvetlerle temas kurarak taarruz düzenine geçti.
11 Haziran 1920 sabahı başlayan taarruz, öğleden sonra şiddetlendi ve millî kuvvetler, topçu atışlarının desteğiyle piyade ve süvari olarak son saldırıya geçtiler.
Bu saldırıya dayanamayan asiler ve 14 ölü bıraktılar.
Ayrıca, 31 esir, bir makineli tüfek, 15 beygir, iki katır alındı.
Fakat, millî kuvvetler, o gece Zile’ye girmediler. Bu iş, ertesi güne bırakıldı.
12 Haziran’da şehre girildiğinde görüldü ki, bir gün önceki bombardımanda asiler 150 kadar ölü ve yaralı vermişlerdi.
Bunun dışında 30 kadar asi de silahlarıyla birlikte Zile içinde yakalandı.
Bu suretle Zile Ayaklanması sona erdi. Bu çatışma sonunda ayaklanmaya yardım edenlerden 50 kişi yakalanarak askerî mahkemeye verildi.
Elebaşılardan Uvan Ali, 21 Haziran 1920’de Zile yakınında saklandığı bir değirmende öldürüldü.
Diğer elebaşılardan Şeyh Abdüsselâm ile Aynacıoğullarından Mehmed ölüler arasında bulundu. 1 Temmuz 1920’de askerî mahkeme kararıyla Zile’de asi elebaşılarından ve kışkırtıcılarından 22 kişi idam edildi.
Buna rağmen, Zile havalisi, Millî Mücadele döneminde asayişi bozucu olaylara sahne olmaya devam etti.
KAYNAK: MİLLÎ MÜCADELEDE İÇ AYAKLANMALAR, Mustafa Budak, Yeni Şafak Kitaplığı: 14 Yakın Tarih Dizisi: 4 İstanbul 1995