Türk Kültüründe Renkler
Binlerce yıllık Türk tarihi boyunca Türk Kültür yapısında renkler belirli manalar kazanmışlardır. Hattâ renklerin milletimizin hayatında büyük bir zenginlik içinde olduğunu söyleyebiliriz. Renklerin yalnız bir manası olmayıp bazan ifade yerlerine göre birçok farklı anlamlar içerisinde olduğu da bilinir. Her milletin içtimaî yapısında renklerin bir değeri vardır. Fakat bizim burada yapacağımız değerlendirmeler yalnızca Türk kültür hayatı içinde olanlarıdır. Diğer kültürlerdeki değişik anlamların bizim kültürümüzdekiyle alâkalı olmadığını bir defa daha zikrettikten sonra bu renkleri sırasıyla izah edelim.
Türk tarihinin muhtelif devrelerinde renklerin yönleri ifade etmek için kullanıldığını biliyoruz. Dört yönün her birisi ayrı renk ile şekillenmiştir. Bunlardan kara=kuzey kızıl=güney gök=doğu ak=batı olarak kullanılır.
Bin yıl önce Anadolu’yu fetheden Türkler Türkiye’nin kuzeyindeki denizi Kara-Deniz batasındakini Ak-Deniz güneyindekini Kızıl-Deniz şeklinde isimlendirmiş fakat doğuda bu isimle adlandırılacak deniz bulunmadığı için büyükçe bir gölün adını da Gökçe-Göl olarak tanımlamışlardır.
Bundan başka Orkun kitabelerinde devlet adı Türk Kağanlığı şeklinde geçmekte iken bir yerde Kök Türk ibaresine rastlanır. Bu ise devletin doğu kanadını belirtmek için kullanılmıştır. Yine bilindiği üzere Hun Devleti’nin batıdaki bölümünün adı Ak-Hun biçiminde ifade edilmekteydi. Avrupa’ya giren Hunlar da Kuzey Hunlarının devamı olmaları hasebiyle Macar kaynaklarında Kara-Hunlar olarak bilinirler. Osmanlı tarihinde Bogdan’ın kuzeyi ifade edilmek istendiği zaman Kara-Bogdan şeklinde söylenmiştir.
Yine Altun-Orda Hakanlığı’nın batı kanadı Ak-Orda doğu kanadı ise Gök-Orda idi. Buna benzer şekilde dağ tepe ırmak deniz şehir gibi pek çok coğrafî isimleri bu renkler esas olmak üzere Türk coğrafyasında görmek mümkündür.
Bu dört renkle birlikte kullanılan bir beşinci renk vardır ki o da “sarı” dır. Sarı renk yön değil bu dört rengin ortasında yer alan merkezi karşılamak için kullanılmıştır. Devlet yapısı bakımından değerlendirilecek olursa sarı renk merkez hâkimiyetini ve kudreti ifade etmektedir. Birçok sarı yanında kullanılan Türk sarısı “altınsarısı”dır. Altın bilindiği üzere kuvvet ve kudretin hâkimiyet ve zenginliğin karşılığı olarak dünya var olduğu günden beri değerini korumaktadır. Yine bu anlayışa uygun olarak tarihte güçlü ve cihangir hükümdarların hepsi altın tahtla birlikte tasvir edilmektedir.
Yukarıda zikretmiş olduğumuz gök renk yabancılar tarafından söylendiği üzere “Türk Mavisi” turkuaz şeklinde tanımlanmaktadır. Ancak gök renk yanında bir diğer rengin daha eşit anlamda kullanıldığını tarihimizde görmekteyiz. Bu renk yeşildir. Yeşil renk Orkun kitabelerinde Yaşıl şeklinde geçmektedir. Kelimenin aslî biçimi olan bu ibare Çin’deki Gök-Irmak karşılığı kullanılmıştır. Ayrıca yeşil renk pek çok coğrafî mekanlarda yukarıdaki renkler gibi aynı ölçüde kullanılmaktadır
Anadolu’muzdaki Yeşil-Irmak buna bir delildir. Yaşıl veya yeşil gençliğin hayatiyetin ifadesi olan bu renk Osmanlı sancak renkleri arasında yerini bulmaktadır. Yeşil kırmızı ve sarı bu üç renk tarihimizde birlikte kullanılan renkler arasındadır.
Bu üç renk bir kompozisyon biçimi içinde tarihimizin derinliklerinden gelen yapıda mevcuttur. Selçuklu Devleti’nin kurulduğu sırada cihan sultanı durumunda olan Tuğrul Bey’in Sultan Alp Arslan ve oğlu Melik Şah’ın ordusunda bu üç renkli sancaklar kullanılmıştı.
O devrin İslâm kaynaklarında verilen bilgilerde “Sultan Türkmen ordusu ile hareket ediyorsa bu üç renkli sancak mutlaka orduda bulunurdu” denmektedir.
Eğer halifenin arzusuna uygun bir sefer yapılacak olursa orada halifenin alâmeti olan siyah sancağın da kullanıldığını görüyoruz. Osmanlılarda ise bu üç renkli hilâlli sancaklar aynı zamanda harp sancaklarıdır.
Üç rengin manası sırasıyla şöyledir: Yeşil hayatiyet kırmızı güçlülük ve sarı hâkimiyet demektir. Hattâ Mehter takımındaki sancaklar bu hâkimiyetin üç rengini de sembolize eder. bütün bunlara ilâve olarak Osmanlı padişahının resmî sancağı bu üç rengi birleştiren kompozisyon içinde idi.
Harp tarihi müzesinde ve Osmanlı sancak ve askerî kıyafetlerine ait kitapta bunları görmek mümkündür.
Renklerin bu manaları yanında bilhassa kara rengi zengin bir muhteva içinde görmekteyiz. Orkun kitabelerinde kara kelimesi birçok yerde Kara-Bodun şeklinde geçmektedir. Bazı dilci ve şarkiyatçılar kara kelimesini burada “avam halk” manasında düşünmüşlerdir.
Ancak bu değerlendirmeyi yapabilmek için zıt manada olan Ak-Bodun’u bulmak lazımdır. Ak-Bodun ibaresine asla rastlanmıyor. O zaman avam karşılığı düşünce tarzının yanlış olduğu orta çıkmaktadır. Hakiki manayı bulma zarureti vardır.
Buradaki kara güçlü ve büyük manasında kullanılmıştır. Çünkü kitabelerde Kara-Bodun itibar edilen değer verilen bir mefhum olduğu için onun avam halk manasına gelmesi mümkün değildir. Hattızatında Türklerde sınıf farkının olmadığı bilinir. Bunun en güzel misali Oğuz-Kağan Destanı’nda görülür.
Oğuz İli Oğuz Kağan’ın altı oğlu ve yirmidört torununundan neşet etmiştir. Diğer Türk illerinden olan Uygur Karluk Kıpçak Yağma Çigil Toksı gibi iller ise Oğuz-Kağan’ın amcaları Or-Han Kür-Han Küz-Han’ın neslinden gelmektedirler. Destandaki bu an’ane hepsi bir atadan türeyen milletin mensuplarını eşit kılmaktadır.
Bu kısa değerlendirmeyi yaptıktan sonra Orkun Kitabelerindeki vermiş olduğumuz mana yerine oturduğu takdirde metinler anlam bakımından daha da güçlülük kazanmış olacaktır.
Zira sınıf farkı olmayan Türk millet yapısında bir ferdin diğerine asalet iddiasında bulunamayacağı gibi asilin de olmadığı yerde avamlık olmayacağı muhakkaktır.
Kara rengin cemiyet hayatımızda kullanılış itibarıyla bir diğer manası; kara-gün yas karalar bağlamak kara bulutların çökmesi gibi kelime ve terimlerle ifade edilir. Orkun kitabelerinde olsun Dede Korkut’ta olsun kara renk bir yas bir ızdırap bir acının karşılığıdır. Karanın müsbet bir manası daha vardır. Kara-Koyunluların hükümdarı Kara Mehmed Beğ ve Kara Yusuf Beğ Ak-Koyunluların ecdadı Kara Yülük Osman Beğ Osmanlıların atası Kara Osman Beğ adları ve lâkaplarıyla metinlerde geçmektedir.
Kara-Samsun Kara-Maraş gibi şekillerde kullanıldığı takdirde; esas Samsun esas Maraş’ın neşet ettiği ilk mahâl manasına alınmalıdır.
Buradaki kara ise doğrudan doğruya yiğit kahraman ve alp kişi manasındadır. Kara rengin dil ve edebiyatımızda başka bir manası da vardır.
Yas anl***** gelen kara rengin yanında tarihimizin bazı bölümlerinde Ak ve Gök rengin de yas manasında kullanıldığını görmekteyiz.
Bu nokta üzerinde bir araştırmaya ihtiyaç olmakla beraber bu iki rengin kullanıldığı yerlerdeki ölüm hadislerinde şehâdet hali vardır
Öyle zannediyoruz ki bu renkler herhangi bir ölüm için değil zulümle veya şehadet halindeki durumlar için değerlendirilmelidir
İzahını yaptığımız renkler yanında bu renklere muadil gibi görünen kullanım tarzlarını da görmekteyiz. İlk akla gelen renklerden Yağız ve Boz kelimeleridir.
Orkun kitabelerinde yerin kara ifadesini kullanmak üzere yağız-yer denmiştir. Toprak rengidir. Ancak at rengi olarak kullanılacak olursa siyah at manasına gelir. Yağız kelimesi yağız yiğit kara yiğit anlamında dilimizde tabir olarak yiğitlik işareti olarak bilinir.
Boz renk ise hem kara hem de beyazın karışımından meydana gelen kurşunî renge yakın bir renktir. Metinlerde toprak rengi ve at rengi olarak kullanılmıştır. Ak renk karşılığı olmak üzere at rengi olarak kır kelimesi de kullanılır. Ancak kır ile birlikte ala-kır bakla-kır boz-kır kırçıl demirkır gök-kır tabirleri at rengindeki beyazla ilgili renklerin karışımını anlatır.
Ayrıca doru yine at rengi olarak metinlerde geçmektedir. Doru esasında kestane rengidir. Ama doru yanında kırda olduğu gibi yan renkler de vardır. Çünkü atlar her zaman kır doru yağız al gibi renklerde olmazlar karışık renkleri bünyelerinde barındırırlar.
Bu bakımdan yağız doru açık doru hurma doru şeklinde at renklerini veya donlarını bilmekteyiz. Bir diğer at rengi olarak al renk vardır. Kızıl renge yakın bir renktir veya kızıla mayil doru da denilebilir.
Bu renge ilâve olarak Kula at vardır. Kula at ise kızıl ile bozun karışımı olarak görülür. Burada bir noktayı daha ifade etmek gerekirse atın donu tabiri binlerce yıllık kültür tarihimizin temel ibarelerindendir. Türk kültür tarihinde renklerin zengin bir mana içinde olduğu şu kısa makalede dahi görülecek ölçüdedir.
Prof. Dr. Mustafa Kafalı