S
She`
Ziyaretçi
Ziyaretçi
SES BİLGİSİ
Ses: İşitme organımız tarafından algılanan titreşimlere ses denir.
Harf: Seslerin yazıdaki karşılığına “harf” denir.Harfler, sesleri karşılayan işaretlerdir.
Alfabe: Dilde kullanılan tüm harflerin sıralanmış şekline alfabe denir.
Türk Alfabesi: 29 harften oluşur.
8'i sesli (ünlü) harf: a, e, ı, i, o, ö, u, ü
21'i sessiz (ünsüz) harf: b, c, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z
Ünlü Harfler:
Kalın Ünlüler: a, ı, o, u
İnce Ünlüler: e, i, ö, ü
Düz Ünlüler: a, e, ı, i
Yuvarlak Ünlüler: o, ö, u, ü
Geniş Ünlüler: a, e, o, ö
Dar Ünlüler: ı, i, u, ü
Ünsüz Harfler:
Sert Ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p (fıstıkçı şahap)
Süreksiz Sert Ünsüzler: k, t, ç, p (ketçap)
Ünlü Uyumları:
a)Büyük Ünlü Uyumu:
*Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf kalın ise, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.
Yada ilk hecedeki ünlü harf ince ise, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.
a, ı, o, u a, ı, o, u yada e, i, ö, ü e, i, ö, ü
Türkiye, şehir, kağıttan, çelimsiz, gözlükçü
Not: “-yor, -ken, -ki, -leyin, -daş, -gil, -mtrak” ekleri büyük ünlü uyumunu bozabilir.
Geliyor, kaçarken, sabahleyin, meslektaş, halamgil, yeşilimtrak
Not: Tek heceli sözcüklerde ve bileşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
Not: Yabancı dillerden dilimize giren sözcüklerde büyük ünlü uyumu bulunmayabilir.
Telefon, sinema, şikayet, mektup, istasyon
Not: Bazı Türkçe sözcükler, zamanla ses değişikliğine uğrayarak büyük ünlü uyumu dışına çıkmıştır.
Ana Anne
Karındaş Kardeş
Alma Elma
b)Küçük Ünlü Uyumu:
Kural-1: Bir sözcükte, ilk hecede düz ünlü harf varsa, sonraki hecede de düz ünlü bulunmalıdır.
“a, e, ı, i” “a, e, ı, i”
Kural-2: İlk hecede yuvarlak ünlü harf varsa, sonraki hecede ya dar-yuvarlak, yada düz-geniş ünlü bulunmalıdır.
“o, ö, u, ü” ya “a,e” yada “u,ü”
*Küçük ünlü uyumunda hece hece ilerlemek esastır. Bir başa, bir sona bakılmaz. Yani sözcüğün ilk ünlüsüyle son ünlüsü uyuşmayabilir.
Ufaklık > u'dan sonra a, a'dan sonra ı gelebilir.
Sobacı > o'dan sonra a, a'dan sonra ı gelebilir.
Gelenek, eskimiş, izleyici, kayalık, umutsuz, üzüntü, sulak, köpek
* “-yor, -ki” ekleri küçük ünlü uyumunu bozabilir.
Bazı Genel Kurallar:
* Türkçe'de ilk heceden sonraki hecelerde “o, ö” harfleri bulunmaz.
Otobüs, Operatör, Radyo Türkçe değildir.
*Türkçe'de kelime kökünde iki ünlü yan yana bulunmaz.
Saat, Taassup, Şair, Şiir, Fuar Türkçe değildir.
*Türkçe sözcüklerde aynı iki ünsüz yan yana bulunmaz.
Millet, Sıhhat
*Türkçe kelimelerde “j” harfi bulunmaz.
Japon, Jale, Jandarma
SES OLAYLARI
1- Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi) (Ses Düşmesi)
*Sözcükte bulunan bir sesli harfin; sözcük ek aldıktan sonra düşmesi ile oluşur.
Göğüs – Göğsü
Alın – Alnı
Burun – Burnu
Karın – Karnı
Oğul – Oğlu
Akıl – Aklı
Kayın – Kaynı
Sabır – Sabrı
Vakıf – Vakfı
Emir – Emri
---
Savur – Savrul
Kavur – Kavrul
Devir – Devril
Sıyır – Sıyrık
Ayır – Ayrıntı
Çevir – Çevril
---
Emir – Emretmek
Sabır – Sabretmek
Kahır – Kahretmek
Keşif – Keşfetmek
---
Kahve altı – Kahvaltı
Pazar ertesi – Pazartesi
Cuma ertesi – Cumartesi
Kayın ana – Kaynana
Ne asıl – Nasıl
Ne için – Niçin
Sütlü aş – Sütlaç
---
Sarı - Sararmak
Oyun – Oynamak
Yumurta – Yumurtlamak
Sızı – Sızlamak
Koku – Koklamak
---
*Aşağıdaki her iki yazımda kullanılmaktadır.
Şurada - Şurda
Nerede – Nerde
Dışarıda – Dışarda
2- Ünlü Türemesi: (Ses Türemesi)
*Bazen bir sözcükle, bir ek yan yana gelirken sözcük ve eke ait olmayan bir ünlü ortaya çıkabilir. Bu olaya ünlü türemesi denir.
Az-cık – Azıcık
Genç-cik – Gencecik
Dar-cık – Daracık
Bir-cik – Biricik
Gül-cük – Gülücük
Öp-cük – Öpücük
3- Ünlü Daralması:
*“-a, -e” ünlülerinin “-yor” eki nedeniyle “ı,i,u,ü” ye dönüşmesi ile oluşur.
Kokla – Kokluyor
Sakla – Saklıyor
Dile – Diliyor
Kutla – Kutluyor
Bekle – Bekliyor
Gözle – Gözlüyor
Ağla – Ağlıyor
Anlama – Anlamıyor
Not: “-y” kaynaştırma harfinden önceki “-a, -e” harfleri konuşma dilinde daraltılsa bile yazıda daraltılmaz. Daraltılırsa yazım yanlışı olur.
Gelmeyen Yazıda
Gelmiyen Sözlü kullanımda
Yapmayan
Gitmeyen
Not: “-y” kaynaştırma harfinin istisna olarak, yazıda da daraltıcı özelliği görülebilir.
De Di-y-en
Ye Yi-y-en
4- Ünsüz Benzeşmesi ( Sert Ünsüz Benzeşmesi) (Ünsüz Sertleşmesi)
*Türkçe kurallara göre; sert ünsüz bir harften (fıstıkçı şahap) sonra ünsüzle başlayan bir ek gelecekse, ekin başındaki ünsüz “sert ünsüze” dönüşür.
Seç-gin Seçkin
Kitap-da Kitapta
Toprak-dan Topraktan
Çalış-dı Çalıştı
Çalış-gan Çalışkan
Simit-ci Simitçi
Küs-dü Küstü
4-de 4'te
Not: Bu kurala uyulmaması aynı zamanda yazım yanlışı kabul edilir.
5- Sert Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)
“p,ç,t,k” harfleri ile biten bir kelimeden sonra ünlü ile başlayan bir ek getirilirse; “p,ç,t,k” harfleri “b,c,d,g,ğ” ye dönüşür.
Yurt-u – Yurdu
Kanat-ı – Kanadı
Bilek-i – Bileği
Renk-i – Rengi
Güç-ü – Gücü
Kitap-ı – Kitabı
Ağaç-a – ağaca
Kap-a – Kaba
Not: Bütün kelimelerin bu kurala uyduğu söylenemez.
İp-i – İpi
Saç-ı – Saçı
Ot-u – Otu
Hukuk-u – Hukuku
Not: Özel isimlerde, bu kural, yazı dilinde uygulanmaz.
Zonguldak'a
Tokat'ı
6- Ünsüz Düşmesi (Ses Düşmesi)
Küçük-cük – Küçücük
Yumuşak-cık – Yumuşacık
Alçak-l-mak - Alçalmak
Çabuk – Çabucak
Ufak – ufalmak
Üst-teğmen – Üsteğmen
7- Ünsüz Türemesi
Ses Türemesi)
His-etmek – Hissetmek
Hak-ı – Hakkı
Zan-etmek – Zannetmek
Hal-olmak – Hallolmak
Not: Bileşik fiiller oluşurken ses düşmesi yada ses türemesi yaşanıyorsa, sözcükler mutlaka bitişik yazılır.
8- Kaynaştırma Harfleri: (y,ş,s,n) (yaşasın)
*Türkçe'de iki ünlü yan yana gelmediği için, ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan bir ek getirileceği zaman araya kaynaştırma harfleri (y,ş,s,n) getirilir.
Soba-y-a
Su-y-u
İki-ş-er
Yedi-ş-er
Baba-s-ı
Kuzu-s-u
O-n-u
Araba-n-ın
Not: Kaynaştırma harflerinin iki ünlü arasında olmadan da kullanımı mevcuttur.
Kısa-y-dı
Şu-n-da
Bu-n-dan
9- Ulama:
Ünsüzle biten bir sözcükten sonra, ünlüyle başlayan bir sözcük getirilmesiyle oluşur.
Evden_acilen_ayrıldım.
Not: Araya virgül gelmesi halinde ulama gerçekleşmez.
Ahmet, eve gitti. (Ulama yoktur.)
Ses: İşitme organımız tarafından algılanan titreşimlere ses denir.
Harf: Seslerin yazıdaki karşılığına “harf” denir.Harfler, sesleri karşılayan işaretlerdir.
Alfabe: Dilde kullanılan tüm harflerin sıralanmış şekline alfabe denir.
Türk Alfabesi: 29 harften oluşur.
8'i sesli (ünlü) harf: a, e, ı, i, o, ö, u, ü
21'i sessiz (ünsüz) harf: b, c, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z
Ünlü Harfler:
Kalın Ünlüler: a, ı, o, u
İnce Ünlüler: e, i, ö, ü
Düz Ünlüler: a, e, ı, i
Yuvarlak Ünlüler: o, ö, u, ü
Geniş Ünlüler: a, e, o, ö
Dar Ünlüler: ı, i, u, ü
Ünsüz Harfler:
Sert Ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p (fıstıkçı şahap)
Süreksiz Sert Ünsüzler: k, t, ç, p (ketçap)
Ünlü Uyumları:
a)Büyük Ünlü Uyumu:
*Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf kalın ise, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.
Yada ilk hecedeki ünlü harf ince ise, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.
a, ı, o, u a, ı, o, u yada e, i, ö, ü e, i, ö, ü
Türkiye, şehir, kağıttan, çelimsiz, gözlükçü
Not: “-yor, -ken, -ki, -leyin, -daş, -gil, -mtrak” ekleri büyük ünlü uyumunu bozabilir.
Geliyor, kaçarken, sabahleyin, meslektaş, halamgil, yeşilimtrak
Not: Tek heceli sözcüklerde ve bileşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
Not: Yabancı dillerden dilimize giren sözcüklerde büyük ünlü uyumu bulunmayabilir.
Telefon, sinema, şikayet, mektup, istasyon
Not: Bazı Türkçe sözcükler, zamanla ses değişikliğine uğrayarak büyük ünlü uyumu dışına çıkmıştır.
Ana Anne
Karındaş Kardeş
Alma Elma
b)Küçük Ünlü Uyumu:
Kural-1: Bir sözcükte, ilk hecede düz ünlü harf varsa, sonraki hecede de düz ünlü bulunmalıdır.
“a, e, ı, i” “a, e, ı, i”
Kural-2: İlk hecede yuvarlak ünlü harf varsa, sonraki hecede ya dar-yuvarlak, yada düz-geniş ünlü bulunmalıdır.
“o, ö, u, ü” ya “a,e” yada “u,ü”
*Küçük ünlü uyumunda hece hece ilerlemek esastır. Bir başa, bir sona bakılmaz. Yani sözcüğün ilk ünlüsüyle son ünlüsü uyuşmayabilir.
Ufaklık > u'dan sonra a, a'dan sonra ı gelebilir.
Sobacı > o'dan sonra a, a'dan sonra ı gelebilir.
Gelenek, eskimiş, izleyici, kayalık, umutsuz, üzüntü, sulak, köpek
* “-yor, -ki” ekleri küçük ünlü uyumunu bozabilir.
Bazı Genel Kurallar:
* Türkçe'de ilk heceden sonraki hecelerde “o, ö” harfleri bulunmaz.
Otobüs, Operatör, Radyo Türkçe değildir.
*Türkçe'de kelime kökünde iki ünlü yan yana bulunmaz.
Saat, Taassup, Şair, Şiir, Fuar Türkçe değildir.
*Türkçe sözcüklerde aynı iki ünsüz yan yana bulunmaz.
Millet, Sıhhat
*Türkçe kelimelerde “j” harfi bulunmaz.
Japon, Jale, Jandarma
SES OLAYLARI
1- Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi) (Ses Düşmesi)
*Sözcükte bulunan bir sesli harfin; sözcük ek aldıktan sonra düşmesi ile oluşur.
Göğüs – Göğsü
Alın – Alnı
Burun – Burnu
Karın – Karnı
Oğul – Oğlu
Akıl – Aklı
Kayın – Kaynı
Sabır – Sabrı
Vakıf – Vakfı
Emir – Emri
---
Savur – Savrul
Kavur – Kavrul
Devir – Devril
Sıyır – Sıyrık
Ayır – Ayrıntı
Çevir – Çevril
---
Emir – Emretmek
Sabır – Sabretmek
Kahır – Kahretmek
Keşif – Keşfetmek
---
Kahve altı – Kahvaltı
Pazar ertesi – Pazartesi
Cuma ertesi – Cumartesi
Kayın ana – Kaynana
Ne asıl – Nasıl
Ne için – Niçin
Sütlü aş – Sütlaç
---
Sarı - Sararmak
Oyun – Oynamak
Yumurta – Yumurtlamak
Sızı – Sızlamak
Koku – Koklamak
---
*Aşağıdaki her iki yazımda kullanılmaktadır.
Şurada - Şurda
Nerede – Nerde
Dışarıda – Dışarda
2- Ünlü Türemesi: (Ses Türemesi)
*Bazen bir sözcükle, bir ek yan yana gelirken sözcük ve eke ait olmayan bir ünlü ortaya çıkabilir. Bu olaya ünlü türemesi denir.
Az-cık – Azıcık
Genç-cik – Gencecik
Dar-cık – Daracık
Bir-cik – Biricik
Gül-cük – Gülücük
Öp-cük – Öpücük
3- Ünlü Daralması:
*“-a, -e” ünlülerinin “-yor” eki nedeniyle “ı,i,u,ü” ye dönüşmesi ile oluşur.
Kokla – Kokluyor
Sakla – Saklıyor
Dile – Diliyor
Kutla – Kutluyor
Bekle – Bekliyor
Gözle – Gözlüyor
Ağla – Ağlıyor
Anlama – Anlamıyor
Not: “-y” kaynaştırma harfinden önceki “-a, -e” harfleri konuşma dilinde daraltılsa bile yazıda daraltılmaz. Daraltılırsa yazım yanlışı olur.
Gelmeyen Yazıda
Gelmiyen Sözlü kullanımda
Yapmayan
Gitmeyen
Not: “-y” kaynaştırma harfinin istisna olarak, yazıda da daraltıcı özelliği görülebilir.
De Di-y-en
Ye Yi-y-en
4- Ünsüz Benzeşmesi ( Sert Ünsüz Benzeşmesi) (Ünsüz Sertleşmesi)
*Türkçe kurallara göre; sert ünsüz bir harften (fıstıkçı şahap) sonra ünsüzle başlayan bir ek gelecekse, ekin başındaki ünsüz “sert ünsüze” dönüşür.
Seç-gin Seçkin
Kitap-da Kitapta
Toprak-dan Topraktan
Çalış-dı Çalıştı
Çalış-gan Çalışkan
Simit-ci Simitçi
Küs-dü Küstü
4-de 4'te
Not: Bu kurala uyulmaması aynı zamanda yazım yanlışı kabul edilir.
5- Sert Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)
“p,ç,t,k” harfleri ile biten bir kelimeden sonra ünlü ile başlayan bir ek getirilirse; “p,ç,t,k” harfleri “b,c,d,g,ğ” ye dönüşür.
Yurt-u – Yurdu
Kanat-ı – Kanadı
Bilek-i – Bileği
Renk-i – Rengi
Güç-ü – Gücü
Kitap-ı – Kitabı
Ağaç-a – ağaca
Kap-a – Kaba
Not: Bütün kelimelerin bu kurala uyduğu söylenemez.
İp-i – İpi
Saç-ı – Saçı
Ot-u – Otu
Hukuk-u – Hukuku
Not: Özel isimlerde, bu kural, yazı dilinde uygulanmaz.
Zonguldak'a
Tokat'ı
6- Ünsüz Düşmesi (Ses Düşmesi)
Küçük-cük – Küçücük
Yumuşak-cık – Yumuşacık
Alçak-l-mak - Alçalmak
Çabuk – Çabucak
Ufak – ufalmak
Üst-teğmen – Üsteğmen
7- Ünsüz Türemesi
His-etmek – Hissetmek
Hak-ı – Hakkı
Zan-etmek – Zannetmek
Hal-olmak – Hallolmak
Not: Bileşik fiiller oluşurken ses düşmesi yada ses türemesi yaşanıyorsa, sözcükler mutlaka bitişik yazılır.
8- Kaynaştırma Harfleri: (y,ş,s,n) (yaşasın)
*Türkçe'de iki ünlü yan yana gelmediği için, ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan bir ek getirileceği zaman araya kaynaştırma harfleri (y,ş,s,n) getirilir.
Soba-y-a
Su-y-u
İki-ş-er
Yedi-ş-er
Baba-s-ı
Kuzu-s-u
O-n-u
Araba-n-ın
Not: Kaynaştırma harflerinin iki ünlü arasında olmadan da kullanımı mevcuttur.
Kısa-y-dı
Şu-n-da
Bu-n-dan
9- Ulama:
Ünsüzle biten bir sözcükten sonra, ünlüyle başlayan bir sözcük getirilmesiyle oluşur.
Evden_acilen_ayrıldım.
Not: Araya virgül gelmesi halinde ulama gerçekleşmez.
Ahmet, eve gitti. (Ulama yoktur.)