Pîrî Reis'in Birinci Dünya Haritası
1929 yılında Topkapı Saray'ında
bulunan , 90/60 cm ile büyüklüğündeki bir parşömel üzerine çizilmiş, Güney Batı
Avrupa, Kuzey Batı Afrika, Güney Doğu ve Orta Amerika kıyılarını gösteren bu
harita üzerindeki bu nottan öğrendiğimize göre, Pîrî Reis'in 1513 yılında
Gelibolu'da çizip, 1517'de de Mısırlı Sultan Selim'e (1512-1520) sunduğu, büyük
çapta hazırlanmış bir Dünya haritasının bir parçasıydı.
Harita da dağlar
kabartma, nehirler kalın çizgilerle, taşlık yerler siyah, kumluk, sığ yerler
kımızı noktalarla, denizde görülmeyen taşlık yerler haç işareti belirlemiş,
özellik gösteren bitki, hayvan resimleri ile süslenmiş, bölgelere ilişkin notlar
eklenmişti.
Bu , enlem ve boylam çizgileri olmayan, kıyıları ve adaları
kapsayan bölgelere tanıtılmasını amaçlayan portülandır. Enlem ve boylam
çizgileri yerine , biri Kuzeyde diğeri Güneyde iki pusula gülü bulunmaktadır.
Her pusula gülünü 32 parçaya bölen doğrular harita boyunca uzanır , vemin
bölümlerini gösteren iki cetvel de eklenmiştir. Rüzgâr güllerinden çıkan
doğrular ve ölçekler limanlar arasındaki uzaklığı ölçmeye
yarar.
Genellikle, bu portülanların matematik temelden yoksun olduğu
sanılıyordu. Oysa yapılan araştırmalar, Pîrî Reis'in haritasında Atlantik
Okyanusu üzerine yerleştirilmiş beş projeksiyon merkezinin olduğunu
göstermiştir. Bu haritada kolaylıkla enlem ve boylam çizgileri çizilebilir.
Zaten kendisi de Kitab-ı Bahriye'de bu haritanın çok özenle çizildiğini
söyledikten sonra ne kadar küçük olursa olsun bir haritada hata varsa onun
kullanılması gerektiğini ve ona güveneni hataya götüreceğini
belirtmiştir.
Pîrî Reis 34 haritadan yararlanmıştır. Bunlardan 20'sini
tarihi belli değildir. 8'i Müslüman coğrafyacıların Caferiye dedikleri
haritalardır. 4'ü Portekizlilerin çizdikleri yeni haritalardır: 1'i de
Columbus'un haritasıdır. Kitab-ı Bahriye'de bu konuya ilişkin olarak şöyle
der.
Ol kitabıyla ider iyâd
Dahi sonra durmaz açar ol ili
Hartısı
ta kim geldi bize
Varup Antilyeyi ider aşikâr
Şimdi meşhur eylemiştir ol
yolu
İş bu zor kim dedim cümle size.
Ayrıca haritadaki notlardan
birinden Columbus'un dört seyahatinden üçüne katılmış olan sonradan Kemal
Reis'in eline esir düşen bir İspanyolun Columbus'un keşiflerine ilişkin pek çok
bilgi verdiğini öğreniyoruz.
Columbus'un haritası kaybolduğundan, bu gün
elde bulunan tek orijinal belge Pîrî Reis'in bu haritasıdır.
Pîrî
Amerika kıyılarını çizerken Columbus'un , haritasına sadık kalmış ve onu pek çok
noktalardan tekrarlamıştır. Haritada Antil Adaları ve Küba Adası Columbus'un
iddiasının paralelinde kıt'a olarak gösterilmiştir. Columbus 1494 de Küba
kıyılarında bulunduğunda buranın kıt'a olduğuna inanmış ve gemide bulunan Noter
Fernand Perez de Luna'ya bunu yazdırmış, bütün, tayfalara da imzalatmıştır. 12
Haziran 1494 tarihini taşıyan bu belgede Küba'nın kıt'a olduğunu kabul eden ve
imzalayan bir tayfanın aksini söylediğinde 10.000 maravides ceza alınacağından
başka dilinde kesileceğini kaydettirmişti. Ayrıca Columbus'un Trinidad 'daki bir
buruna 'Kalera' diye adlandırılmış olmasından dolayı Pîrî bu adaya 'Kalera'
demiştir. İspanyola adı verilen Haiti de Pîrî tarafından İspanya Adası olarak
gösterilmiştir. Haitinin Güney Doğusundaki 12 adaya Undizi Vergine demiştir,
İspanyolca onze kelimesi yerine Columbus'un ana dili olan İtalyanca'yı
kullanmıştır.
Ayrıca Columbus Güney Amerika'yı adalar topluluğu olarak
göstermiştir. Bundan esinlenen Pîrî de Trinidat adası karşısında, üzerlerinde
birer papağan resmi bulunan pek çok hayali ada çizmiştir.
Güney
Amerika'yı çizerken yeni Portekiz adalarından da yararlanmıştır bunlar America
Vespuci,Pinson,Juan de Solis'in 1508yılına kadar çizmiş oldukları haritalardır.
Ayrıca Güney Amerika kıyılarındaki bazı yer adları bugünkü adlara benzemektedir.
Santa Agostini, San Megali, San Francisko, Porto Ralli, Totel Santo,Abroklok,
Cab Frio, Kantenio gibi bu bölgelerdeki başlıca nehirleri yerleri gösterilmiş,
ancak adları yazılmamıştır. Pinzon ve Juan de Solis'in ilgilerini çekmeyen La
Plata nehrinin de haritada gösterilmiş olması da dikkate değer bir noktadır.
Güney Amerika'nın Güneyini Doğuya doğru uzaması Batlamyüs etkisini
göstermektedir. Nitekim Kitab-ı Bahriye'de Amerika'nın Güneyini kara değil deniz
olarak göstermiştir.
Harita üzerinde gemi resimleri vardır. Bunlar
seyyahların yaptıkları keşifleri göstermek amacıyla çizilmiştir. Örneğin
Santianio Adası yakınlarındaki gemi resmi yanındaki notta, Nnaton adlı bir
Cenevizli bu adayı bulduğu yazılmaktadır. Gine haritasının Kuzeyinde, Santo
Brandan efsanesini canlandıran, bir balık üzerinde ateş yakan bir kadın ve bir
erkek, bir tekne , daha ilerde içinde üç kişi bulunan büyük bir gemi resmi
vardır. Pîrî bu efsaneleri Portekizlilerden değil, eski Mappa Mundilerden
aldığını işaret etmektedir.
Haritanın zamanına göre, Çok mükemmel tam bir
bilimsel zihniyetle çizilmiş olmasının yanında, bugün ne orijinal ne de kopyası
bulunmayan Columbus'un haritasından yararlanılarak çizilmiş tek harita olması
bakımından da ayrı bir tarihi değer taşımaktadır.
1929 yılında Topkapı Saray'ında
bulunan , 90/60 cm ile büyüklüğündeki bir parşömel üzerine çizilmiş, Güney Batı
Avrupa, Kuzey Batı Afrika, Güney Doğu ve Orta Amerika kıyılarını gösteren bu
harita üzerindeki bu nottan öğrendiğimize göre, Pîrî Reis'in 1513 yılında
Gelibolu'da çizip, 1517'de de Mısırlı Sultan Selim'e (1512-1520) sunduğu, büyük
çapta hazırlanmış bir Dünya haritasının bir parçasıydı.
Harita da dağlar
kabartma, nehirler kalın çizgilerle, taşlık yerler siyah, kumluk, sığ yerler
kımızı noktalarla, denizde görülmeyen taşlık yerler haç işareti belirlemiş,
özellik gösteren bitki, hayvan resimleri ile süslenmiş, bölgelere ilişkin notlar
eklenmişti.
Bu , enlem ve boylam çizgileri olmayan, kıyıları ve adaları
kapsayan bölgelere tanıtılmasını amaçlayan portülandır. Enlem ve boylam
çizgileri yerine , biri Kuzeyde diğeri Güneyde iki pusula gülü bulunmaktadır.
Her pusula gülünü 32 parçaya bölen doğrular harita boyunca uzanır , vemin
bölümlerini gösteren iki cetvel de eklenmiştir. Rüzgâr güllerinden çıkan
doğrular ve ölçekler limanlar arasındaki uzaklığı ölçmeye
yarar.
Genellikle, bu portülanların matematik temelden yoksun olduğu
sanılıyordu. Oysa yapılan araştırmalar, Pîrî Reis'in haritasında Atlantik
Okyanusu üzerine yerleştirilmiş beş projeksiyon merkezinin olduğunu
göstermiştir. Bu haritada kolaylıkla enlem ve boylam çizgileri çizilebilir.
Zaten kendisi de Kitab-ı Bahriye'de bu haritanın çok özenle çizildiğini
söyledikten sonra ne kadar küçük olursa olsun bir haritada hata varsa onun
kullanılması gerektiğini ve ona güveneni hataya götüreceğini
belirtmiştir.
Pîrî Reis 34 haritadan yararlanmıştır. Bunlardan 20'sini
tarihi belli değildir. 8'i Müslüman coğrafyacıların Caferiye dedikleri
haritalardır. 4'ü Portekizlilerin çizdikleri yeni haritalardır: 1'i de
Columbus'un haritasıdır. Kitab-ı Bahriye'de bu konuya ilişkin olarak şöyle
der.
Ol kitabıyla ider iyâd
Dahi sonra durmaz açar ol ili
Hartısı
ta kim geldi bize
Varup Antilyeyi ider aşikâr
Şimdi meşhur eylemiştir ol
yolu
İş bu zor kim dedim cümle size.
Ayrıca haritadaki notlardan
birinden Columbus'un dört seyahatinden üçüne katılmış olan sonradan Kemal
Reis'in eline esir düşen bir İspanyolun Columbus'un keşiflerine ilişkin pek çok
bilgi verdiğini öğreniyoruz.
Columbus'un haritası kaybolduğundan, bu gün
elde bulunan tek orijinal belge Pîrî Reis'in bu haritasıdır.
Pîrî
Amerika kıyılarını çizerken Columbus'un , haritasına sadık kalmış ve onu pek çok
noktalardan tekrarlamıştır. Haritada Antil Adaları ve Küba Adası Columbus'un
iddiasının paralelinde kıt'a olarak gösterilmiştir. Columbus 1494 de Küba
kıyılarında bulunduğunda buranın kıt'a olduğuna inanmış ve gemide bulunan Noter
Fernand Perez de Luna'ya bunu yazdırmış, bütün, tayfalara da imzalatmıştır. 12
Haziran 1494 tarihini taşıyan bu belgede Küba'nın kıt'a olduğunu kabul eden ve
imzalayan bir tayfanın aksini söylediğinde 10.000 maravides ceza alınacağından
başka dilinde kesileceğini kaydettirmişti. Ayrıca Columbus'un Trinidad 'daki bir
buruna 'Kalera' diye adlandırılmış olmasından dolayı Pîrî bu adaya 'Kalera'
demiştir. İspanyola adı verilen Haiti de Pîrî tarafından İspanya Adası olarak
gösterilmiştir. Haitinin Güney Doğusundaki 12 adaya Undizi Vergine demiştir,
İspanyolca onze kelimesi yerine Columbus'un ana dili olan İtalyanca'yı
kullanmıştır.
Ayrıca Columbus Güney Amerika'yı adalar topluluğu olarak
göstermiştir. Bundan esinlenen Pîrî de Trinidat adası karşısında, üzerlerinde
birer papağan resmi bulunan pek çok hayali ada çizmiştir.
Güney
Amerika'yı çizerken yeni Portekiz adalarından da yararlanmıştır bunlar America
Vespuci,Pinson,Juan de Solis'in 1508yılına kadar çizmiş oldukları haritalardır.
Ayrıca Güney Amerika kıyılarındaki bazı yer adları bugünkü adlara benzemektedir.
Santa Agostini, San Megali, San Francisko, Porto Ralli, Totel Santo,Abroklok,
Cab Frio, Kantenio gibi bu bölgelerdeki başlıca nehirleri yerleri gösterilmiş,
ancak adları yazılmamıştır. Pinzon ve Juan de Solis'in ilgilerini çekmeyen La
Plata nehrinin de haritada gösterilmiş olması da dikkate değer bir noktadır.
Güney Amerika'nın Güneyini Doğuya doğru uzaması Batlamyüs etkisini
göstermektedir. Nitekim Kitab-ı Bahriye'de Amerika'nın Güneyini kara değil deniz
olarak göstermiştir.
Harita üzerinde gemi resimleri vardır. Bunlar
seyyahların yaptıkları keşifleri göstermek amacıyla çizilmiştir. Örneğin
Santianio Adası yakınlarındaki gemi resmi yanındaki notta, Nnaton adlı bir
Cenevizli bu adayı bulduğu yazılmaktadır. Gine haritasının Kuzeyinde, Santo
Brandan efsanesini canlandıran, bir balık üzerinde ateş yakan bir kadın ve bir
erkek, bir tekne , daha ilerde içinde üç kişi bulunan büyük bir gemi resmi
vardır. Pîrî bu efsaneleri Portekizlilerden değil, eski Mappa Mundilerden
aldığını işaret etmektedir.
Haritanın zamanına göre, Çok mükemmel tam bir
bilimsel zihniyetle çizilmiş olmasının yanında, bugün ne orijinal ne de kopyası
bulunmayan Columbus'un haritasından yararlanılarak çizilmiş tek harita olması
bakımından da ayrı bir tarihi değer taşımaktadır.