Osmanlı Döneminde Nazırlıklar ve Görevleri

Rorschach
⚪ Konu sahibi son olarak 913 gün önce görüldü
Osmanlı hükûmeti, Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'daki çağdaş idare sistemlerine ayak uydurmak amacıyla 19. yüzyılın başından itibaren uyguladığı kabine sistemidir. Günümüzdeki Bakanlar Kurulu sistemine çok benzemekteydi.

İlk Osmanlı hükümet sistemi

Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan başlayarak 18. yüzyılın sonuna kadar kullandığı hükümet yapısı Divan-ı Hümayun denilen kurulu esas alıyordu. Padişahın başkanlık ettiği bu kurulun en önemli üyeleri Vezir-i Azam, Kubbealtı Vezirleri, Defterdar, Sadaret Kethüdası, Nişancı, Reis-ül Küttab ve Çavuşbaşı gibi devlet görevlileriydi. Bu kurulun toplantılarına gerektikçe Kaptan-ı Derya ve Yeniçeri Ağası da katılırdı. Zaman geçtikçe padişahlar Divan-ı Hümayun'a katılmamaya başladılar. Divan-ı Hümayun'un başkanlığını Vezir-i Azam (Sadrazam) yürütmeye başladı. Artık Sadrazamın özel ikâmetgâhı olan Bab-ı Ali aynı zamanda da Osmanlı Hükümetini temsil ediyordu.

II. Mahmut ve Abdülmecit döneminde yapılan hükümet

1826 yılından sonra Bab-ı Ali artık Sadrazam'ın özel ikâmetgâhı olmaktan çıktı ve bir devlet dairesi haline geldi. Devletin önemli kurumları devletin Nişancı ve Reis-ül Küttab yüksek kademedeki devlet görevlilerinin şahsına dayanmak yerine kalıcı kurumlar haline getirildi. Bu kurumlara Nezaret (Nazırlık yani Bakanlık) adı verildi ve hükümet nazırları (yani bakanlar) bu kurumları yöneten kişiler haline geldi. Hükümet nazırlarının belirli aralıklarla yaptığı toplantılara ise Heyet-i Vükela (yani Bakanlar Kurulu) adı verilmeye başladı. Böylece artık batı anlamında Başbakan ve Bakanlar Kurulu'na dayalı bir hükümet sistemi oluşturulmuş oldu.

Nazırlıklar

Son dönem Osmanlı hükümetlerindeki başlıca nazırlıklar şöyledir:

  • Hariciye Nazırlığı
  • Harbiye Nazırlığı
  • Bahriye Nazırlığı
  • Dahiliye Nazırlığı
  • Adliye Nazırlığı
  • Maarif Nazırlığı
  • Nafıa Nazırlığı
  • Ticaret ve Ziraat Nazırlığı
  • Evkaf Nazırlığı
  • Maliye Nazırlığı
 
Hariciye Nezâreti

Hariciye Nazırlığı ya da Hariciye Nezareti Son dönem Osmanlı Hükümetlerinde devletin dış siyasetini yürütmekle görevli, günümüzdeki Dışişleri bakanlığı'na karşılık gelen kurumdur. İstanbul'da günümüzde İstanbul Valiliği işlevini gören Babıali binasında sadrazamlıkla aynı binayı paylaşmıştır.

19. yüzyıla kadar Osmanlı Devleti'nde dışişleri Reis-ül Küttablar tarafından yürütülürdü. Dış ülkelerle yapılan yazışmalardan ise Babıali Tercüme Odası sorumluydu. Osmanlı Devleti'nin Avrupa'dan aldığı borçların artması, Avrupa ülkelerinin Yunan Bağımsızlık Savaşında gözlendiği gibi Osmanlı Devleti'nin içişlerine karışmaya başlaması gibi nedenler Osmanlı Devleti'ni Avrupa başkentlerine elçiler göndermeye ve dış ilişkileri yönetecek bir devlet kuruluşu kurmaya zorladı. Padişah II. Mahmut'un yaptığı reformlar çerçevesinde 1835 yılında Reis-ül Küttablık, Umur-ı Hariciye Nazırlığı adıyla yeniden örgütlendi. 1836 yılında son Reis-ül Küttab Yozgatlı Akif Paşa'ya Hariciye Nazırı unvanı verildi ve elçilikler de bu daireye bağlandı.

Hariciye Nazırlığına ilk atanan devlet adamlarının çoğu Tercüme Odası'ndan yetişmiş kimselerdi. Bu kişilerin çoğu sadrazamlığa kadar yükselmiş, bazıları Hariciye Nazırlığı göreviyle sadrazamlık görevi arasında defalarca mekik dokumuşlardır. Örneğin Tanzimat'ın önde gelen devlet adamlarından Mustafa Reşit Paşa 4 kez Hariciye Nazırlığı, 6 kez de sadrazamlık görevinde bulunmuş. Tanzimat döneminin diğer önemli isimlerinden Âli Paşa 8 kez Hariciye Nazırlığı, 5 kez de sadrazamlık yapmış, Fuat Paşa ise 5 kez Hariciye Nazırlığı, 2 kez de sadrazamlık yapmıştır. 1844-1871 yılları arasındaki 25 yılda bu iki devlet adamı defalarca Hariciye Nazırlığı görevini yürüterek, bu kuruma karakterini kazandırmışlardır.

Hariciye Nezareti II. Abdülhamit'in padişahlık yıllarında 1885, 1889, 1900, ve 1902 yıllarında 4 kez Salname-i Umur-ı Nezaret-i Hariciyye adında yayınlanan Salnameler Hariciye Nazırlığı hakkında geniş bir bilgi kaynaklarıdır.

Müslüman olmayan Osmanlı devlet adamları da 4 kez Hariciye Nazırlığına getirilmiştir. 93 Harbi'nden sonra imzalanan Berlin Antlaşması'nın müzakerelerini yürüten Rum asıllı Aleksandros Karatodori ve Sava Paşa, 1879 yılında, Osmanlı Ermeni devlet adamı Gabriel Noradunkyan 1912 yılında, Katolik Rum devlet adamı Yusuf Franko Paşa ise 1919 yılında Hariciye Nazırlığı görevini yürütmüşlerdir.

4 Kasım 1922 tarihine kadar görev yapan Ahmed İzzet Paşa Osmanlı Devleti'nin en son Hariciye Nazırıdır. Cumhuriyet kurulduktan sonra Hariciye Nazırlığı Ankara'ya taşındı, önce Hariciye Vekaleti, sonra da Dışişleri Bakanlığı adını aldı.

Nazırlar listesi

Akif Paşa (1836)
Ahmed Hulusi Paşa (1836-1837)
Mustafa Reşit Paşa (1837-1838)
Mehmed Nuri Efendi (1838-1839)
Mustafa Reşit Paşa (1839-1841)
Sadık Rıfat Paşa (1841)
İbrahim Sarim Paşa (1841-1843)
Sadık Rıfat Paşa (1843-1844)
Mehmed Şekib Efendi (1844)
Mehmed Emin Âli Paşa (1844-1845)
Mustafa Reşit Paşa (1845-1846)
Mehmed Emin Âli Paşa (1846-1848)
Sadık Rıfat Paşa (1848-1848)
Mehmed Emin Âli Paşa (1848-1852)
Keçecizade Fuat Paşa (1852-1853)
Sadık Rıfat Paşa (1853)
Mustafa Reşit Paşa (1853-1854)
Mehmed Emin Âli Paşa (1854)
Mehmed Esad Safvet Efendi (1854-1855) vekâleten
Keçecizade Fuat Paşa (1855-1856)
Mehmed Emin Âli Paşa (1856)
İbrahim Edhem Paşa (1856-1857)
Ali Galib Paşa (1857)
Mehmed Emin Âli Paşa (1857)
Keçecizade Fuat Paşa (1857-1858)
Mahmud Nedim Paşa (1858-1860) vekâleten
Mehmed Esad Safvet Efendi (1860) vekâleten
Mehmed Emin Âli Paşa (1860-1861)
Keçecizade Fuat Paşa (1861)
Mehmed Emin Âli Paşa (1861-1867)
Keçecizade Fuat Paşa (1867-1869)
Mehmed Esad Safvet Paşa (1869)
Mehmed Emin Âli Paşa (1869-1871)
Server Paşa (1871-1872)
Mehmed Cemil Paşa (1872)
Halil Şerif Paşa (1872-1873)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1873)
Mehmed Raşid Paşa (1873-1874)
Ahmed Arifi Paşa (1874)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1874-1875)
Mehmed Raşid Paşa (1875-1876)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1876-1877)
Ahmed Arifi Paşa (1877)
Server Paşa (1877-1878)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1878)
Asım Mehmed Paşa (1878)
Aleksandros Karatodori (1878-1879)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1879)
Sava Paşa (1879-1880)
Abidin Paşa (1880)
Asım Mehmed Paşa (1880-1881)
Said Halim Paşa (1881-1882)
Asım Mehmed Paşa (1882)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1882)
Ahmed Arifi Paşa (1882-1884)
Asım Mehmed Paşa (1884-1885)
Said Halim Paşa (1885-1896)
Turhan Paşa (1896-1899)
Said Halim Paşa (1899)
Ahmed Tevfik Paşa (1899-1909)
Mehmed Rifat Paşa (1909-1911)
İbrahim Hakkı Paşa (1911)
Mustafa Asım Bey (1911-1912)
Gabriel Noradunkyan (1912-1913)
Said Halim Paşa (1913-1915)
Halil Bey (1915-1917)
Ahmed Nesimi Bey (1917-1918)
Mehmed Nabi Bey (1918)
Mustafa Reşit Paşa (1918-1919)
Yusuf Franko Paşa (1919)
Damat Ferid Paşa (1919)
Abdüllatif Safa Bey (1919)
Mustafa Reşit Paşa (1919-1920)
Abdüllatif Safa Bey (1920)
Damat Ferid Paşa (1920)
Abdüllatif Safa Bey (1920-1921)
Ahmed İzzet Paşa (1921-1922)
 
Harbiye Nezâreti

Harbiye Nazırlığı veya Harbiye Nezareti, Osmanlı Devletinde savaş işlerine bakmakla görevli bakanlığın adıydı. Bütün Osmanlı ordusu günümüzde yerini Millî Savunma Bakanlığına bırakmış olan bu bakanlığa bağlıydı.

Harbiye Nazırlığı 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanından sonra kurulmuştur. Bu tarihten önce aynı görevi yapan kişiye Serasker adı veriliyordu. Harbiye Nazırlığı görevine getirilen ilk kişi Ömer Rüştü Paşa olmuştur. Harbiye Nazırlığı orduya ait idari tasarrufları yerine getirmekle yükümlüydü. Ordunun emir-komuta mekanizması, sevk ve idaresi işleri ise Harbiye Nazırlığına bağlı Erkan-ı Harbiye Dairesi yani Genelkurmay Başkanlığı tarafından yönetilirdi. Harbiye Nazırı'nın paşa rütbesine sahip olması zorunluluğu vardı. Harbiye Nazırlığı sadece Kara Kuvvetleri'nden sorumluydu. Deniz Kuvvetleri'nin yönetimi ise Harbiye Nazırlığı'ndan ayrı olarak kurulmuş Bahriye Nazırlığı'na bağlıydı.

Kurtuluş Savaşı'nın başlamasından sonra bu nezaret yerini Müdafaa-i Milliye Vekaletine bırakmış, Cumhuriyet'in ilanından sonra 1945 yılında Milli Savunma Bakanlığı adını almıştır. Harbiye Nazırlığı'nın İstanbul'un Fatih ilçesinde yer alan binası günümüzde İstanbul Üniversitesi tarafından kullanılmaktadır.

Nazırlar listesi

1908-1922 yılları arasında görev yapan Harbiye Nazırlarının listesi aşağıdaki gibidir:

Ömer Rüştü Paşa (23 Temmuz 1908 - 7 Ağustos 1908)
Recep Paşa (7 Ağustos 1908 - 21 Ağustos 1908)
Ali Rıza Paşa (21 Ağustos 1908 - 28 Nisan 1909)
Hulusi Salih Paşa (28 Nisan 1909 - 12 Ocak 1910)
Mahmud Şevket Paşa (12 Ocak 1910 - 8 Ocak 1912)
Nâzım Paşa (8 Ocak 1912 - 23 Ocak 1913)
Mahmud Şevket Paşa (2. kez) (23 Ocak 1913 - 11 Haziran 1913)
Ahmed İzzet Paşa (11 Haziran 1913 - 3 Ocak 1914)
Enver Paşa (3 Ocak 1914 - 14 Ekim 1918)
Ahmed İzzet Paşa (2. kez) (14 Ekim 1918 - 11 Kasım 1918)
Kölemen Abdullah Paşa (11 Kasım 1918 - 19 Aralık 1918)
İsmail Cevat Paşa (19 Aralık 1918 - 13 Ocak 1919)
Ömer Yaver Paşa (13 Ocak 1919 - 24 Şubat 1919)
Ali Ferid Paşa (24 Şubat 1919 - 4 Mart 1919)
Abuk Ahmed Paşa (4 Mart 1919 - 2 Nisan 1919)
Mehmed Şakir Paşa (2 Nisan 1919 - 19 Mayıs 1919)
Şevket Turgut Paşa (19 Mayıs 1919 - 29 Haziran 1919)
Ali Ferid Paşa (2. kez) (29 Mayıs 1919 - 21 Temmuz 1919)
Mustafa Nazım Paşa (21 Temmuz 1919 - 13 Ağustos 1919)
Süleyman Şefik Paşa (13 Ağustos 1919 - 2 Ekim 1919)
Cemal Paşa (Mersinli) (2 Ekim 1919 - 21 Ocak 1920)
Hulusi Salih Paşa (2. kez) (21 Ocak 1920 - 3 Şubat 1920)
Mustafa Fevzi Paşa (3 Şubat 1920 - 5 Nisan 1920)
Damat Ferid Paşa (vekil) (5 Nisan 1920 - 10 Haziran 1920)
Ahmed Hamdi Paşa (10 Haziran 1920 - 30 Temmuz 1920)
Hüseyin Hüsnü Paşa (31 Temmuz 1920 - 21 Ekim 1920)
Çürüksulu Ziya Paşa (21 Ekim 1920 - 4 Kasım 1922)
 
Bahriye Nezâreti

Bahriye Nazırlığı Osmanlı İmparatorluğunda Osmanlı Donanmasından sorumlu bakanlığa verilen isimdir.

Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarından başlayarak 1867 yılına gelinceye kadar Osmanlı Donanması'nın en yüksek derecedeki sorumlusu Kaptan-ı Derya idi. Ancak 1867 yılında yapılan reformlarda Heyet-i Vükela, yani Bakanlar Kurulu oluşturulmasına karar verildi. Bu kurulda Osmanlı Donanmasını temsil etmek üzere de Bahriye Nazırlığı kuruldu. İlk önceleri Kaptan-ı Deryalık görevini de Bahriye Nazırı yürütmekteydi. Ancak daha sonraları tekrar Bahriye Nazırının altında görev yapan bir Kaptan-ı Deryalık kurumu oluşturuldu. Bahriye Nazırı donanmanın mali işlerini, gemilerin satın alınması veya yaptırılması gibi işlerden sorumlu idi. Kaptan-ı Derya ise sadece donanmanın askeri kumandanı görevini yürütüyordu.

Osmanlı Bahriye Nezareti'nin binası İstabul'un Kasımpaşa semtinde günümüzde Kuzey Deniz Saha Komutanlığı olarak kullanılmakta olan binaydı. 1922 yılında Bahriye Nazırlığının işlevi son buldu. Cumhuriyet'in kurulmasından sonra bu görev Deniz Kuvvetleri Komutanlığı tarafından yürütülmektedir.

Nazırlar listesi

Bu listede Osmanlı Bahriye Nazırlarının isimleri, göreve başlama ve görev bitiş tarihleri ve notlar bulunmaktadir:

İsim Başlama Bitiş Notlar
İsmail Hakkı Paşa Mart 1867 Mart 1868
Mahmud Nedim Paşa Mart 1868 Eylül 1871
Abdülhamid Ferid Paşa Eylül 1871 Kasım 1871
Fosfor Mustafa Paşa Aralık 1871 Ocak 1872 1. kez
Hasan Samih Paşa Şubat 1872 Mart 1872
Moralı İbrahim Halil Paşa Mart 1872 Ağustos 1872 1. kez
Sakızlı Ahmed Esad Paşa Ağustos 1872 Ekim 1872 1. kez
Fosfor Mustafa Paşa Ekim 1872 Kasım 1872 2. kez
Mehmed Namık Paşa Kasım 1872 Ocak 1873 1. kez
Hüseyin Avni Paşa Ocak 1873 Şubat 1873
Hasan Rıza Paşa Şubat 1873 Haziran 1873 1. kez
Kayserili Ahmed Paşa Haziran 1873 Ocak 1875 1. kez
Sakızlı Ahmed Esad Paşa Mart 1875 Nisan 1875 2. kez
Mehmed Rauf Paşa Mayıs 1875 Ağustos 1875 1. kez
Hasan Rıza Paşa Eylül 1875 Eylül 1875 2.kez
Mehmed Namık Paşa Ekim 1875 Kasım 1875 2. kez
Hasan Rıza Paşa Eylul 1875 Eylül 1875 3. kez
Lofçalı İbrahim Derviş Paşa Ocak1 1876 Nisan 1876
Abdülkerim Nadir Paşa Nisan 1876 Mayıs 1876
Kayserili Ahmed Paşa Mayıs 1876 Ocak 1877 2. kez
Mehmed Rauf Paşa Ocak 1877 Aralık 1877 2. kez
İngiliz (Eğinli, Büyük) Said Paşa Aralık 1877 Nisan 1878
Moralı İbrahim Halil Paşa Nisan1878 Mayıs 1878 2. kez
Ahmed Vesim Paşa Mayıs 1878 Ocak 1879
Rasim Paşa Ocak 1879 Ocak 1881
Bozcaadalı Hasan Hüsnü Paşa Ocak 1881 Kasım 1882 1. kez
Ahmed Ratip Paşa 30 Kasım 1882 2 Aralık 1882
Bozcaadalı Hasan Hüsnü Paşa Aralık 1882 Temmuz 1903 2. kez
Mehmed Celaleddin Paşa Ağustos 1903 Aralık 1907
Hasan Rami Paşa Aralık 1907 Temmuz 1908
Alizoti İbrahim Halil Paşa 28 Temmuz 5 Ağustos 1908 1. kez
Arif Hikmet Paşa Ağustos 1908 Şubat 1909 1.kez
Hüseyin Hüsnü Paşa 11 Şubat 1909 17 Şubat 1909
Ali Rıza Paşa Şubat 1909 Nisan 1909
Emin Paşa 14 Nisan 1909 5 Mayıs 1909
Arif Hikmet Paşa Mayıs 1909 Ocak 1910 2. kez
Alizoti İbrahim Halil Paşa Ocak 1910 13 Haziran 1910 2. kez
Hulusi Salih Paşa 13 Haziran 1910 24 Ekim 1910 1. kez
Mahmud Muhtar Paşa 14 Kasım 1910 30 Eylül 1911 1. kez
Hurşid Paşa Ekim 1911 Temmuz 1912
Mahmud Muhtar Paşa 22 Temmuz 1912 30 Ekim 1912 2. kez
Çürüksulu Mahmud Paşa 24 Ocak 1913 9 Mart 1914
Ahmed Cemal Paşa 10 Mart 1914 14 Ekim 1918
Enver Paşa (Cemal Paşa'nın Suriye'de bulunduğu sırada vekil )
Rauf Bey Ekim 1918 Kasım 1918
Ali Rıza Paşa 11 Kasım 1918 4 Mart 1919 2. kez
Mehmed Şakir Paşa 4 Mart 1919 2 Nisan 1919
Ahmed Avni Paşa Nisan 1919 Temmuz 1919
Hulusi Salih Paşa 21 Temmuz 1919 8 Mart 1920 2. kez
Mehmet Esat Paşa 14 Mart 1920 5 Nisan 1920
Kara Mehmed Said Paşa Nisan 1920 Temmuz 1920
Çakacı Ahmed Hamdi Paşa Temmuz 1920 Ekim 1920
Hulusi Salih Paşa 21 Ekim 1920 23 Nisan 1921 3. kez
Çürüksulu Ziya Paşa Nisan 1921 Haziran 1921 (Vekil)
Hulusi Salih Paşa 12 Haziran 1921 4 Kasım 1922 4. kez
 
Dahiliye Nezâreti

Dahiliye Nazırlığı ya da Dahiliye Nezareti Son dönem Osmanlı Hükümetlerinde İçişlerinden sorumlu bakanlığa verilen isimdir.

1891-1896 yılları arasında Dahiliye Nazırlığı yapan Halil Rifat Paşa
Osmanlı Devleti'nde günümüzdeki anlamda bakanlıkların (nazırlık) kurulmasından önce içişlerinden sorumlu ilk görevliye Sadaret Kethüdası adı verilmekteydi. Divan-ı Hümayun üyesi olan bu makam padişah II. Mahmut döneminde yapılan reformlar sonucu 1835 yılında Umur-ı Mülkiye Nezareti adını aldı ve başına Pertev Paşa getirildi. Daha sonra 1837 yılında tekrar adı değiştirilerek Dahiliye Nezareti makamına dönüştürüldü ve başına Akif Paşa tayin edildi. Dahiliye Nazırlığı Mektupçu, Mutasarrıf, Kaymakam, Mülkiye Müfettişi ve Valiler gibi kamu görevlilerinin tayin, koordinasyon, bütçe ve idari işlerinden sorumluydu.

9 Aralık 1913 tarihinde çıkartılan Dahiliye Nezareti Teşkilat Nizamnamesi'yle yeniden düzenlenen Dahiliye Nazırlığına Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti de (Emniyet Genel Müdürlüğü) bağlandı. Dahiliye Nazırlığı Osmanlı Devleti'nin yıkılışına kadar varlığını sürdürdü. Bu görevi son yapan kişi Haziran-Ekim 1922 tarihleri arasında görev alan Salih Hulusi Paşa olmuştur.

Nazırlar listesi

Pertev Paşa (1835-1837)
Akif Paşa (1837-1838)
Mehmed Emin Rauf Paşa (1838-1839)
Şirvanlızade Mehmed Rüşdi Paşa (1869-1871)
Kabzımalzade Mehmed Said Efendi (1871-1877)
Ahmed Cevdet Paşa (1877)
Ahmed Hamdi Paşa (1877-1878)
Kabzımalzade Mehmed Said Efendi (1878)
Ahmed Vefik Paşa (1878)
Mehmed Sadık Paşa (1878)
Mehmed Said Paşa (1878)
Server Paşa (1878-1879)
Cenanizade Mehmed Kadri Paşa (1879)
Mahmud Nedim Paşa (1879-1882)
İbrahim Edhem Paşa (1882-1885)
Ahmed Münir Paşa (1885-1891)
Halil Rifat Paşa (1891-1896)
Mehmed Memduh Paşa (1896-1907)
Akif Halil Paşa (1908)
Reşid Akif Paşa (1908)
İbrahim Hakkı Paşa (1908)
Hüseyin Hilmi Paşa (1908-1909)
Avlonyalı Mehmed Ferid Paşa (1909)
Mehmed Talat Paşa (1909-1911)
Halil Bey (1911)
Mehmed Celal Bey (1911-1912)
Hacı Adil Bey (1912)
Mehmed Ziya Paşa (1912)
Ali Daniş Bey (1912)
Avlonyalı Mehmed Ferid Paşa (1912)
Ahmet Reşit Bey (1912-1913)
Hacı Adil Bey (1913)
Talat Paşa (1913-1918)
Mustafa Arif Bey (1918)
Ali Fethi Bey (1918)
İsmail Bey (1918)
Mustafa Arif Bey (1918-1919)
Ahmed İzzet Paşa (1919)
Artin Cemal Bey (1919)
Ahmed Reşit Bey (1919)
Mehmed Ali Bey (1919)
Ali Kemal Bey (1919)
Hacı Adil Bey (1919)
Mehmed Şerif Paşa (1919-1920)
Ebubekir Hazım Bey (1920)
Reşid Mümtaz Paşa (1920)
Ahmed İzzet Paşa (1920-1921)
Mustafa Arif Bey (1921)
Şerif Mehmed Rauf Paşa (1921)
Ali Rıza Paşa (1921-1922)
Salih Hulusi Paşa (1922)
 
Adliye Nezâreti

Adliye Nazırlığı ya da Adliye Nezareti Son dönem Osmanlı Hükümetleri'nde Adalet Bakanlığı'nın yaptığı işin yapan nazırlıktır. Cumhuriyetin kurulmasıyla birlikte önce Ankara'ya taşınmış ve sonra da dilde sadeleşme çalışmalarının ardından adı Adalet Bakanlığı olarak değişmiştir.


1877 yılında Adliye Nazırı olarak görev yapmış olan Mecelle-i Ahkam-ı Adliye isimli kanunu hazırlayan heyetin başkanı, hukukçu Ahmet Cevdet Paşa
Padişah II. Mahmut döneminde devlet yapısında yapılan köklü reformların bir parçası olarak, adalet işlerini yürütmek üzere 1837 yılında Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye adında bir kurum kuruldu. Daha sonra 1867 yılında bu kurum ikiye ayrılarak Şura-yı Devlet ve Divan-ı Ahkam-ı Adliye adı altında iki kurum oluşturuldu. Bu kurumlardan Divan-ı Ahkam-ı Adliye, 1878 yılında Adliye Nazırlığı'na dönüştü. Adalet Nazırı yeni kurulmuş olan Heyet-ı Vükela'nın (Bakanlar Kurulu) bir üyesi oldu.

Adalet sisteminde yapılan değişikliklerin bir parçası da devletin Müslüman yurttaşlarının yargılandığı Şeriata dayalı Şeriyye Mahkemelerinden, batı anlamında adalete dayalı Nizamiye Mahkemelerinde geçiştir. Ayrıca 1880 yılına kadar Müslüman olmayan azınlıkların adaletle ilgili işlemleri de Hariciye Nazırlığı tarafından yürütülmekteyken bu tarihten sonra onlar da Adliye Nazırlığı'na bağlandı. Bundan sonra Adalet Nazırlığı'nın resmi adı Adliye ve Mezahib Nezareti olarak değiştirildi. Adliye Nazırlığı 1880 yılından sonra düzenli olarak Ceride-i Mehakim ve 1909 yılından sonra ise Ceride-i Adliye adlarında altında 2 dergi yayınlamıştır.

Nazırlar listesi

Ahmed Cevdet Paşa (1868)
Mustafa Fazıl Paşa (1868-1870)
İbrahim Edhem Paşa (1870-1871)
Şirvanlızade Mehmed Rüşdi Paşa (1871)
Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa (1871)
Mustafa Fazıl Paşa (1871-1872)
Yusuf Kamil Paşa (1872)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1872-1873)
Mehmed Hurşid Paşa (1873-1874)
Mehmed Akif Paşa (1874-1875)
Ahmed Arifi Paşa (1875-1876)
Ahmed Cevdet Paşa (1876)
Halil Şerif Paşa (1876)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1876)
Ahmed Cevdet Paşa (1876-1877)
Asım Mehmed Paşa (1877)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1877-1878)
Mahmud Celaleddin Paşa (1878)
Mehmed Hurşid Paşa (1878)
Mehmed Esad Saffet Paşa (1878)
Mehmed Said Paşa (1878-1879)
Ahmed Cevdet Paşa (1879-1883)
Hasan Fehmi Paşa (1883-1885)
Server Paşa (1885-1886)
Ahmed Cevdet Paşa (1886-1890)
Hüseyin Rıza Paşa (1890-1895)
Abdurrahman Nureddin Paşa (1895-1908)
Hasan Fehmi Paşa (1908-1909)
Manyasizade Refik Bey (1909)
Mustafa Nazım Paşa (1909)
Necmeddin Molla Efendi (1909-1911)
Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi (1911)
Mehmed Memduh Bey (1911-1912)
Hüseyin Hilmi Paşa (1912)
Samipaşazade Halim Bey (1912)
Arif Hikmet Paşa (1912-1913)
Pirizade İbrahim Hayrullah Bey (1913-1915)
Samipaşazade Halim Bey (1915)
Halil Bey (1915-1918)
Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi (1918)
Samipaşazade Halim Bey (1918)
Ali Haydar Molla (1918-1919)
Üryanizade Cemil Molla (1919)
Sıtkı Bey (1919)
Vasfi Efendi (1919)
Arif Hikmet Paşa (1919-1920)
Mustafa Sıtkı Efendi (1920)
Hüseyin Kazım Bey (1920)
Mahmud Celaleddin Bey (1920)
Ali Rüşdü Efendi (1920)
Rumbeyoğlu Fahreddin Bey (1920-1921)
Hüseyin Kazım Bey (1921-1922)
Mustafa Nuri Bey (1922)
 
Maârif-i Umûmiye Nezâreti

Maarif Nazırlığı ya da Maarif Nezareti son dönem Osmanlı Hükümetleri'nde eğitim işlerinden sorumlu olan nazırlıktır.


3 defa Maarif Nazırlığı yapmış ve Galatasaray Lisesini kurmuş olan Mahmut Esat Saffet Paşa
Osmanlı Devleti'nde II. Mahmut dönemine kadar eğitim işlerinden sorumlu bir devlet görevlisi bulunmuyordu. Bu dönemde Heyet-i Vükela yani Bakanlar Kurulu'nun kurulmasıyla Evkaf Nazırlığı, eğitim işlerinden sorumlu oldu. İlk önceleri 1838 yılında açılan Rüştiye Mekteplerinden sorumlu olacak Mekatib-i Rüştiye Nezareti kuruldu. Bir aralık Sıbyan Mekteplerini düzene koymak ve Darülfünun kurmak amacıyla geçici olarak bir Maarif Meclisi oluşturuldu. 1841 yılında bu meclisin adı Meclis-i Maarif-i Umumiye oldu. Nihayet 1857 yılında Tanzimat döneminde Maarif-i Umumiye Nezareti adı altında ilk Maarif Nazırlığı kuruldu ve başına ilk Maarif Nazırı olarak Abdurrahman Sami Paşa getirildi.

1869 yılında o zamanki Maarif Nazırı Mahmut Esat Saffet Paşa tarafından hazırlanan Maarif-i Umûmiye Nizamnâmesi ile eğitim siteminde köklü bir değişikliğe gidildi. Medrese sisteminden uzaklaşarak, Rüştiye Mekteplerinden sonra eğitim verecek İdadi Mektepleri kuruldu.

Son Osmanlı Maarif Nazırı 1921 yılının Ağustos ayında görev yapmış olan Abdullah Lami Bey'dir. Bu tarihten sonra bu görevi Ankara'daki Maarif Vekâleti üstlenmiş, sonradan dilde yapılan sadeleştirme sonucu Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı adını almıştır.

Nazırlar listesi

Abdurrahman Sami Paşa (Temmuz 1857 - Aralık 1861)
Ahmed Kemal Paşa (Aralık 1861 - Aralık 1862)
Mustafa Fazıl Paşa (Aralık 1862 - Ocak 1863)
Mehmed Nevres Paşa (Ocak - Mart 1863)
İbrahim Edhem Paşa (Mart - Mayıs 1863)
Ahmed Kemal Paşa (Mayıs 1863 - Mart 1865)
Mehmed Nevres Paşa (Mart - Nisan 1865)
Abdüllatif Suphi Paşa (Ağustos 1867 - Mart 1868)
Mehmed Esad Safvet Paşa (Mart 1868 - Ekim 1871)
Mehmed Emin Derviş Paşa (Ocak - Mayıs 1872)
Ahmed Vefik Paşa (Mayıs - Aralık 1872)
Ahmed Cevdet Paşa (Nisan 1873 - Nisan 1874)
Mehmed Esad Safvet Paşa (Nisan 1874 - Ocak 1875)
Ahmed Arifi Paşa (Ocak - Haziran 1875)
Ahmed Cevdet Paşa (Haziran - Aralık 1875)
Yusuf Ziya Paşa (Ekim 1876 - Şubat 1877)
Mehmed Tahir Münif Paşa (Şubat - Kasım 1877)
Ahmed Vefik Paşa (Ocak - Şubat 1878)
Abdüllatif Suphi Paşa (Şubat - Nisan 1878)
Mehmed Tahir Münif Paşa (Nisan 1878 - Eylül 1880)
Kıbrıslı Mehmed Kâmil Paşa (Eylül 1880 - Aralık 1881)
Ali Fuad Bey (Aralık 1881 - Mayıs 1882)
Mustafa Nuri Paşa (Mayıs 1882 - Eylül 1884)
Ahmed Zühdü Paşa (Eylül 1891 - Nisan 1902)
Mehmed Celaleddin Paşa (Nisan 1902 - Temmuz 1903)
Mustafa Haşim Paşa (Temmuz 1903 - Temmuz 1908)
Recaizade Mahmud Ekrem Bey (28-30 Temmuz 1908)
İbrahim Hakkı Paşa (Temmuz - Eylül 1908)
Recaizade Mahmud Ekrem Bey (Eylül - Kasım 1908)
İbrahim Hakkı Paşa (Aralık 1908)
Abdurrahman Şeref Efendi (Aralık 1908 - 11 Şubat 1909)
Yusuf Ziya Paşa (11-16 Şubat 1909)
Abdurrahman Şeref Efendi (16 Şubat - Mayıs 1909)
Mustafa Nail Bey (Mayıs 1909 - Ocak 1910)
Emrullah Efendi (Ocak 1910 - Mart 1911)
Babanzade İsmail Hakkı Bey (Mart - Ekim 1911)
Emrullah Efendi (Ocak - Temmuz 1912)
Gelenbevizade Mehmet Said (Temmuz - Ekim 1912)
Mehmed Şerif Paşa (Ekim 1912 - Ocak 1913)
Ahmet Şükrü Bey (Ocak 1913 - Aralık 1917)
Ali Münif Bey (Aralık 1917 - Temmuz 1918)
Doktor Nâzım Bey (Temmuz - Ekim 1918)
Gelenbevizade Mehmet Said (Ekim - Kasım 1918)
Rıza Tevfik Bey (Kasım 1918 - Ocak 1919)
Yusuf Ziya Paşa (Ocak - Mart 1919)
Ali Kemal Bey (Mart - Mayıs 1919)
Rumbeyoğlu Fahreddin Bey (Nisan - Temmuz 1920)
Bağdatlı Mehmed Hadi Paşa (Temmuz - Ekim 1920)
Mustafa Reşit Paşa (Ekim - Kasım 1920)
Raşid Bey (Ocak - Haziran 1921)
Mustafa Arif Bey (Haziran - Ağustos 1921)
Abdullah Lami Bey (13-19 Ağustos 1921)
 
Umûr-ı Nâfia Nezâreti

Nafia Nazırlığı ya da Nafia Nezareti Osmanlı Devleti'nde Bayındırlık Bakanlığı'na verilen isimdir.

II. Mahmut dönemine kadar Osmanlı Devleti'ndeki imar işleri eyalet ve sancaklar tarafından yürütülüyordu. Nafia Nazırlığı ilk defa olarak 1848 yılında II. Mahmut'un devlet yapısında yaptığı yeniliklerin bir parçası olarak imar işlerini merkezden yürütmek amacıyla kuruldu. Kuruluşundan kısa bir süre sonra Ticaret Nazırlığıyla birleşen Nafıa Nazırlığının ilk nazırı Hekim İsmail Paşa'dır. 1848–1870 yılları arasında bu iki nazırlık birkaç kez birleştirilip tekrar ayrılmıştır. Ancak 1870 yılından sonra Nafıa Nazırlığı bağımsız bir nazırlık olarak kalmıştır.

Osmanlı Devleti'nin kayda değer Nafıa nazırlarından birisi de II. Abdülhamit döneminde bu görevi 5 yıl süreyle sürdürmüş olan Hasan Fehmi Paşa'dır. 16 Eylül 1879’da bu göreve atanan Hasan Fehmi Paşa ülkenin karayolları ve demiryollarının durumuyla ilgili olarak ayrıntılı bir çalışma yaparak sonuçlarını bir layiha ile padişaha sunmuştur.

Osmanlı Devleti'nin son Nafıa nazırı Ali Rıza Paşa'dır. Bu nazırlık Cumhuriyetin İlanından sonra önce Nafia Vekaletine, sonra da 1945 yılında Bayındırlık bakanlığına dönüşmüştür. 2011 yılında ise Çevre ve Şehircilik Bakanlığı haline gelmiştir.

Nafia Nazırları listesi

Orman ve Maadin ve Ziraat Nazırı Sinapyan Efendi
Hekim İsmail Paşa (Ekim 1848 - Mart 1849)
İbrahim Edhem Paşa (Şubat - Mayıs 1863)
İbrahim Halil Paşa (Haziran 1866 - Mayıs 1867)
Ağaton Efendi (Mart 1867 - Mayıs 1868)
Davud Garabet Paşa (Mayıs 1868 - Haziran 1871)
Şirvanlızade Mehmed Rüşdi Paşa (23-28 Haziran 1871)
İbrahim Edhem Paşa (Haziran 1871 - Ocak 1873)
Hekim İsmail Paşa (Ocak - Mart 1873)
Mehmed Raşid Paşa (Mart - Mayıs 1873)
Ahmed Muhtar Paşa (Mayıs - Temmuz 1873)
Mehmed Kani Paşa (Temmuz - Ekim 1873)
Server Paşa (Haziran - Ağustos 1875)
Sakızlı Ahmed Esad Paşa (Eylül 1875)
Cenanizade Mehmed Kadri Paşa (Eylül - Aralık 1875)
Mehmed Halet Paşa (Ocak - Şubat 1876)
Server Paşa (Şubat 1876 - Haziran 1877)
Mehmed Esad Safvet Paşa (Haziran - Ağustos 1877)
Ohanes Çamiç Efendi (Ağustos 1877 - Haziran 1878)
Karatodori Paşa (Haziran - Kasım 1878)
Ohanes Çamiç Efendi (30 Kasım - 4 Aralık 1878)
Sava Paşa (Aralık 1878 - Temmuz 1879)
Hasan Fehmi Paşa (Eylül 1879 - Nisan 1884)
Köse Mehmed Raif Paşa (Nisan 1884 - Eylül 1885)
Ahmed Zühdü Paşa (Eylül 1885 - Aralık 1886)
Naum Nimetullah Paşa (3-8 Ağustos 1908)
Gabriel Noradunkyan (Ağustos 1908 - Ocak 1910)
Hulusi Bey (Ekim 1911 - Ocak 1912)
Sinapyan Efendi (Ocak - Kasım 1912)
Ziya Bey (Kasım 1912 - Ocak 1913)
Nikola Konstantin Basarya (Ocak - Haziran 1913)
Osman Nizami Paşa (Haziran - Aralık 1913)
Ahmed Cemal Paşa (Aralık 1913 - Mart 1914)
Çürüksulu Mahmud Paşa (Mart - Kasım 1914)
Abbas Halim Paşa (Kasım 1914 - Şubat 1917)
Ali Münif Bey (Şubat 1917 - Ekim 1918)
Çürüksulu Ziyaeddin Paşa (Ekim - Kasım 1918)
Mehmed Ziya Paşa (Ekim 1918 - Şubat 1919)
Şevket Turgut Paşa (Şubat - Mart 1919)
Ahmed Avni Paşa (Mart - Nisan 1919)
Şevket Turgut Paşa (Nisan - Mayıs 1919)
Ahmed Ferid Bey (Mayıs - Temmuz 1919)
Abuk Ahmed Paşa (Temmuz 1919 - Mart 1920)
Mehmed Tevfik Bey (Mart - Nisan 1920)
Cemil Paşa (Nisan - Temmuz 1920)
Zeki Paşa (Temmuz - Ekim 1920)
Abdullah Lami Bey (Ekim 1920 - Şubat 1921)
Ali Rıza Paşa (Şubat 1921 - Kasım 1922)
 
Ticaret ve Ziraat Nezâreti


Ticaret ve Ziraat Nazırlığı Osmanlı Devletinde Ticaret ve Tarım işlerinden sorumlu bakanlığa verilen isimdir.


4 kez Ticaret ve Ziraat Nazırı ve ayrıca sadrazam olarak hizmet vermiş olan Osmanlı devlet adamı İbrahim Edhem Paşa
Osmanlı Devleti'nde günümüzdeki anlamda bakanlıkların (nazırlık) kurulmasından önce tarım ve ticaret işlerinden sorumlu ilk görevliye Arpa Emini adı verilmekteydi. Kayıtlarda 1484 yılında Arpa Emini Hayreddin Çelebi'nin adına rastlamaktayız. III. Selim döneminde Arpa Eminliği, Hububat ve Zahire Nazırlığına dönüştü. Ancak bu nazırlık uzun sürmedi. Tekrar Arpa Eminliğine geri dönüldü. Nihayet 1839 yılında ilk defa olarak Ticaret ve Ziraat Nazırlığı kuruldu ve başına Halil Rifat Paşa getirildi. 1846 yılında kısa bir süre için Ziraat Nazırlığı Ticaret Nazırlığından ayrılarak başına Arif Paşa getirildiyse de aynı yıl içinde bu iki nazırlık tekrar birleştirildi.

Ticaret ve Ziraat Nazırlığı Osmanlı Devleti'nin yıkılışına kadar varlığını sürdürdü. Ancak çeşitli dönemlerde iki ayrıldı, ya da bazı dönemlerde Nafia Nazırlığıyla birleşerek Ticaret ve Nafia Nazırlığı adı altında anıldı. Bu görevi son yapan kişi Haziran 1921-Kasım 1922 tarihleri arasında görev alan Abdüllatif Safa Bey olmuştur.

Nazırlar listesi

Ahmet Fethi Paşa (Aralık 1839 - Ocak 1840)
Damad Mehmed Said Paşa (Ocak 1840 - Mart 1841)
İbrahim Sarim Paşa (Haziran 1841 - Aralık 1841)
Mehmed Tahir Paşa (Aralık 1841 - Şubat 1845)
Hüseyin Bey (Şubat 1845 - Eylül 1845)
Damat Gürcü Halil Rifat Paşa (Eylül 1845 - Aralık 1845)
Arif Paşa (16 Ocak 1846 - 22 Nisan 1846)
İbrahim Sarim Paşa (22 Nisan 1846 - 20 Temmuz 1846)
Hasan Rıza Paşa (20 Temmuz 1846 - 13 Mayıs 1848)
Mehmed Kamil Paşa (13 Mayıs 1848 - 1 Temmuz 1848)
Süleyman Refet Paşa (1 Temmuz 1848 - 13 Mart 1849)
Hekim İsmail Paşa (13 Mart 1849 - 10 Ocak 1851)
Mehmed İzzet Paşa (10 Ekim 1851 - 9 Ocak 1852)
Yusuf Kâmil Paşa (9 Kasım 1852 - 26 Şubat 1853)
Mehmed Namık Paşa (26 Şubat 1853 - 11 Eylül 1854)
Yusuf Kâmil Paşa (11 Eylül 1854 - 11 Ocak 1855)
Musa Saffeti Paşa (11 Ocak 1855 - 12 Ocak 1856)
Hekim İsmail Paşa (12 Ocak 1856 - 27 Mart 1858)
Ali Galib Paşa (27 Mart 1858 - 29 Ağustos 1858)
Mahmud Nedim Paşa (29 Ağustos 1858 - 9 Ocak 1860)
İbrahim Edhem Paşa (9 Ocak 1860 - 17 Temmuz 1861)
Mehmed Esad Saffet Paşa (17 Temmuz 1861 - 16 Şubat 1863)
İbrahim Edhem Paşa (16 Şubat 1863 - 13 Temmuz 1863)
Mehmed Esad Saffet Paşa (13 Temmuz 1863 - 19 Mart 1865)
İbrahim Edhem Paşa (19 Mart 1865 - 19 Temmuz 1866)
İbrahim Halil Paşa (19 Temmuz 1866 - 14 Mayıs 1867)
Mehmed Esad Saffet Paşa (14 Mayıs 1867 - 1 Haziran 1867)
Ali Kabuli Paşa (1 Haziran 1867 - 10 Eylül 1871)
İbrahim Edhem Paşa (10 Eylül 1871 - 17 Haziran 1872)
Rüştü Paşa (1 Eylül 1872 - 2 Ağustos 1874)
Ali Kabuli Paşa (2 Ağustos 1874 - 25 Ekim 1875)
Damat Mahmud Celaleddin Paşa (25 Ekim 1875 - 4 Nisan 1876)
Sadullah Paşa (4 Nisan 1876 - 30 Mayıs 1876)
Mehmed Halet Paşa (16 Ekim 1876 - 6 Şubat 1877)
Ohannes Çamiç Efendi (6 Şubat 1877 - 10 Kasım 1877)
Münif Paşa (10 Kasım 1877 - 18 Nisan 1878)
Ohannes Çamiç Efendi (18 Nisan 1878 - 4 Ekim 1878)
Ahmet Cevdet Paşa (1 Ekim 1878 - 19 Ekim 1879)
Cenanizade Mehmed Kadri Paşa (19 Ekim 1879 - Aralık 1879)
Bedros Kuyumcuyan Efendi (Haziran 1880 - 12 Eylül 1880)
Köse Mehmed Raif Paşa (12 Eylül 1880 - 25 Kasım 1882)
Abdüllatif Suphi Paşa (25 Kasım 1882 - 25 Eylül 1885)
İsmail Hakkı Paşa (25 Eylül 1885 - 19 Aralık 1886)
Mustafa Zihni Paşa (19 Aralık 1886 - 10 Mayıs 1890)
Köse Mehmed Raif Paşa (10 Mayıs 1890 - 3 Eylül 1891)
Mahmud Celaleddin Paşa (4 Eylül 1891 - 11 Eylül 1891)
Hüseyin Tevfik Paşa (4 Eylül 1891 - Kasım 1895)
Selim Melhame Paşa (Kasım 1895 - 1908)
Mehmet Tevfik Paşa (19 Temmuz 1908 - 24 Temmuz 1908)
Mehmed Ziya Paşa (3 Ağustos 1908 - 7 Ağustos 1908)
Gabriel Noradunkyan (7 Ağustos 1908 - Ocak 1910)
Dimitraki Mavrokordato Efendi (24 Temmuz 1908 - 22 Nisan 1909)
Bedros Hallaçyan Efendi (22 Nisan 1909 - 21 Eylül 1911)
Krikor Sinapyan Efendi (21 Eylül 1911 - 20 Kasım 1911)
Aristidi Paşa (20 Kasım 1911 - 9 Temmuz 1912)
Mustafa Reşit Paşa (9 Temmuz 1912 - 11 Ocak 1913)
Mehmed Celal Bey (11 Ocak 1913 - 4 Haziran 1913)
Süleyman el-Büstani Efendi (4 Haziran 1913 - 23 Ekim 1914)
Ahmed Nesimi Bey (23 Ekim 1914 - 22 Ekim 1916)
Mustafa Şeref Bey (22 Ekim 1916 - Ekim 1918)
Çürüksulu Ziya Paşa (Ekim 1918 - 11 Kasım 1918)
Kostaki Vayanis Efendi (11 Kasım 1918 - 24 Şubat 1919)
Abdullah Lami Bey (24 Şubat 1919 - 4 Mart 1919)
İbrahim Edhem Bey (4 Mart 1919 - 11 Ağustos 1919)
Tahir Hayreddin Paşa (11 Ağustos 1919 - 11 Eylül 1919)
Bağdatlı Mehmed Hadi Paşa (11 Eylül 1919 - Şubat 1920)
Abdurrahman Şeref Efendi (Şubat 1920 - 8 Mart 1920)
Mehmed Ziyaeddin Bey (8 Mart 1920 - 5 Nisan 1920)
Hüseyin Remzi Paşa (5 Nisan 1920 - 31 Temmuz 1920)
İbrahim Edhem Bey (Haziran 1920 - 31 Temmuz 1920)
Artin Cemal Bey (31 Temmuz 1920 - Eylül 1920)
Bağdatlı Mehmed Hadi Paşa (Eylül 1920 - 21 Ekim 1920)
Hüseyin Kazım Bey (21 Ekim 1920 - 12 Haziran 1921)
Abdüllatif Safa Bey (12 Haziran 1921 - Kasım 1922)
 
Evkaf-ı Hümâyun Nezâreti

Evkaf Nazırlığı ya da Evkaf-ı Hümayun Nezareti son dönem Osmanları Hükümetleri'nde vakıf kurumlarından sorumlu olan nazırlıktır.
Osmanlı Devleti daha kuruluşunun ilk yıllarında vakıflar kurmaya ve işletmeye başlamıştır. İkinci padişah Orhan Gazi'nin Bursa'da yaptırdığı cami, medrese ve diğer kurumları vakıf olarak düzenleyip, vezirlerinden Sinan Paşa'yı bu vakıfların sorumlusu olarak tayin ettiği bilinmektedir. Bu tarihten sonra vakıfların sayısı artıkça çeşitli evkaf nazırlıkları kuruldu. Bir süre bu vakıflar şeyhülislama bağlandı. I. Süleyman'ın saltanatı sırasında vakıfların yönetimi kapı ağası Hadım Mehmed Ağa'ya verilerek Kapı Ağası Nezareti kuruldu. I. Abdülhamit'in döneminde Evkâf-ı Hamîdiyye ve II. Mahmut'un dönemimde Evkâf-ı Hamîdiyye ve Mahmûdiyye meydana getirildi. Sonunda 13 Ekim 1826 tarihinde Evkaf-ı Hümayun Nezareti adı altında Evkaf Nazırlığı kuruldu.

Hacı Yusuf Efendi ilk Evkaf Nazırıdır. 1831 yılında Şık-kı Evvel Defterdarları, Haremeyn Müfettişi, Saray Ağası, Kaptan-ı Derya, Çavuşbaşı, Reis-ül Küttab, İstanbul, Eyüp, Galata, Üsküdar kadıları ve Sadrıâli nezaretlerinin elindeki vakıfların hepsi bu nazırlığa bağlandı. Evkaf nazırlığı 1838 yılında kısa bir süre Tophane ve Darphane nazırlığına bağlandıysa da 1839 yılında tekrar bağımsız bir hale gelerek hükûmete alındı. Bu dönemdeki Evkaf Nazırı Ahmet Sadık Ziver Paşa'dır.

Son Osmanlı Evkaf Nazırı 1922 yılının Ekim-Kasım aylarında görev yapmış olan Raşid Bey'dir. Evkaf nazırlığı 1921 yılında Ankara’da kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetinde, Şer’iyye ve evkaf vekâleti olarak anılmıştır. 1924 Anayasası'na göre de bakanlık olmaktan çıkmış başbakanlığa bağlı bir genel müdürlük hâline getirildi.

Nazırlar listesi

Ahmet Sadık Ziver Paşa (1837)
Mehmed Şevki Efendi (Temmuz 1839 - Eylül 1840)
Numan Mahir Efendi (Eylül 1840 - Haziran 1842)
Mustafa Kani Bey (Haziran 1842 - Aralık 1844)
Mehmed Hasib Paşa (Aralık 1844 - Haziran 1848)
Mehmed Arif Paşa (Haziran - Eylül 1848)
Ali Şefik Paşa (Eylül 1848 - Ocak 1850)
Bursalı Ali Rıza Efendi (Ocak 1850 - Ocak 1851)
Abdurrahman Nafiz Paşa (Ocak - Ağustos 1851)
Mehmed Halid Efendi (Ağustos 1851 - Mart 1852)
Ahmed Sadık Ziver Paşa (Mart 1852 - Eylül 1854)
Ali Galib Paşa (Ağustos 1857 - Mart 1858)
Musa Safveti Paşa (Şubat - Kasım 1859)
Bursalı Ali Rıza Efendi (Kasım 1859 - Haziran 1860)
Ali Şefik Paşa (Haziran 1860 - Ağustos 1861)
Abdüllatif Suphi Paşa (Ağustos - Ekim 1861)
Ebubekir Mümtaz Efendi (Ekim - Kasım 1861)
Ahmed Vefik Paşa (Aralık 1861 - Haziran 1862)
İsmail Hakkı Paşa (Haziran 1862 - Temmuz 1863)
Abdülhamid Ferid Paşa (Ekim 1863 - Ekim 1865)
Şirvanlızade Mehmed Rüşdi Paşa (Ekim - Aralık 1865)
Hüseyin Mecid Efendi (Ocak - Temmuz 1866)
Abdülhamid Ferid Paşa (Temmuz 1866 - Mart 1868)
Ahmed Tevhid Efendi (Mart - Ekim 1868)
Ahmed Hamdi Paşa (Ekim 1868 - Nisan 1869)
Mehmed Hurşid Paşa (Nisan 1869 - Ağustos 1870)
Mehmed Sadık Paşa (Ağustos - Ekim 1870)
Müşir İbrahim Paşa (Ekim 1870 - Eylül 1871)
Şirvanlızade Mehmed Rüşdi Paşa (Kasım 1872 - Şubat 1873)
Ahmed Cevdet Paşa (Şubat - Mart 1873)
Müşir İbrahim Paşa (Mayıs 1873 - Kasım 1877)
Ahmed Cevdet Paşa (Kasım 1877 - Şubat 1878)
Abdüllatif Suphi Paşa (Şubat - Nisan 1878)
Abdülhalim Efendi (Nisan 1878 - Ekim 1879)
Kıbrıslı Mehmed Kâmil Paşa (Mayıs - Eylül 1880)
Mehmed Nazif Paşa (Eylül - Aralık 1880)
Asım Mehmed Paşa (Mayıs - Kasım 1882)
Mustafa Zihni Paşa (27-29 Eylül 1885)
Mustafa Nuri Paşa (Ocak 1886 - Ocak 1890)
Ramazanoğlu Hüseyin Rıza Paşa (Ocak 1890 - Mayıs 1890)
Mustafa Zihni Paşa (Mayıs 1890 - Ekim 1891)
Abdullah Galib Paşa (Kasım 1891 - Eylül 1904)
Turhan Hüsnü Paşa (Eylül 1904 - Ağustos 1908)
Mehmed Ali Paşa (3-7 Ağustos 1908)
Recaizade Mahmud Ekrem Bey (Ağustos - Eylül 1908)
Mehmed Şemseddin Paşa (Eylül 1908 - Şubat 1909)
Ziya Bey (Şubat - Mart 1909)
Halil Hamdi Hamada Paşa (Mart 1909 - Ocak 1910)
Ali Haydar Efendi (Ocak - Aralık 1910)
Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi (Aralık 1910 - Temmuz 1912)
Mehmed Fevzi Paşa (Temmuz - Ekim 1912)
Mehmed Ziya Paşa (Ekim 1912 - Ocak 1913)
Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi (Ocak 1913 - Mayıs 1916)
Pirizade İbrahim Hayrullah Bey (Mayıs 1916 - Şubat 1917)
Musa Kazım Efendi (Şubat 1917 - Ekim 1918)
Abdurrahman Şeref Efendi (Ekim - Kasım 1918)
Ahmed İzzet Bey (Kasım 1918 - Mart 1919)
Vasfi Efendi (Mart - Nisan 1919)
Mehmed Ali Bey (Nisan - Mayıs 1919)
Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır (Mayıs - Ekim 1919)
Gelenbevizade Mehmet Said (2 - 21 Ekim 1919)
Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır (Ekim 1919 - Mart 1920)
Ömer Hulusi Efendi (Mart - Nisan 1920)
Osman Rifat Paşa (Nisan - Temmuz 1920)
Mustafa Hilmi Paşa (Temmuz - Ekim 1920)
Mehmed Nuri Efendi (Ekim 1920 - Haziran 1921)
Hüseyin Kazım Bey (Haziran - Ağustos 1921)
Gelenbevizade Mehmet Said (Ağustos 1921 - Ekim 1922)
Raşid Bey (Ekim - Kasım 1922)
 
Maliye Nezâreti

Maliye Nazırlığı ya da Maliye Nezareti son dönem Osmanları Hükümetleri'nde maliye işlerinden sorumlu olan nazırlıktır.
Maliye Nazırlığı II. Mahmut döneminde 28 Şubat 1838 tarihli fermanla Hazîne-i Âmire ve Mansûre Hazînesinin birleştirilmesi sonucu kurulmuştur. Abdurrahman Nafiz Paşa, Umur-ı Maliye Nazırı ünvanıyla ilk Maliye Nazırı yapılmıştır. Ancak 2 Eylül 1839 tarihinde Maliye Mezareti tekrar ikiye ayrıldı. Nihayet 25 mayıs 1840 tarihinde Osmanlı Devleti'nin üç hazinesi (Hazine-i Amire, Maliye Hazinesi ve Hazine-i Redif) tek bir kurum altında toplanarak Umur-ı Maliye Nezareti kuruldu. 1876 yılında Meşrutiyetin ilanı üzerine Maliye Nazırlığı Kanun-i Esasinin 40. maddesi uyarınca hazırlanan "Maliye Nezareti Heyetinin Teşkilatıyla Vezaifini Şamil Nizamname" ile tekrar düzenlendi ancak, 2 Ocak 1880 tarihli bir nizamnameyle Heyet-i Merkeziye (Merkez Teşkilatı) ve Heyet-i Mülhaka (Taşra Teşkilatı) olarak iki kısma ayrılarak son şeklini aldı.

Son Osmanlı Maliye Nazırı 1922 yılının Nisan-Kasım aylarında görev yapmış olan Mehmed Tevfik Bey'dir. Bu tarihten sonra bu görevi Ankara'daki Maliye Vekaleti üstlenmiş, sonradan dilde yapılan sadeleştirme sonucu "Maliye Bakanlığı" adını almıştır.

Nazırlar listesi

Abdurrahman Nafiz Paşa (Mart 1838 - Eylül 1839)
İbrahim Saib Paşa (Eylül 1839 - Şubat 1841)
Musa Safveti Paşa (Şubat 1841 - Eylül 1845)
Abdurrahman Nafiz Paşa (Eylül 1845 - Şubat 1847)
İbrahim Sarim Paşa (Şubat 1847 - Şubat 1848)
Sadık Rıfat Paşa (Mart - Nisan 1848)
Hüseyin Hüsnü Efendi (Şubat - Ağustos 1849)
Mehmed Halid Efendi (Haziran 1850 - Ağustos 1851)
Ahmed Muhtar İtisami Paşa (Ekim 1852 - Kasım 1853)
Musa Safveti Paşa (Kasım 1853 - Kasım 1854)
Ali Şefik Paşa (Aralık 1854 - Mayıs 1855)
Ahmed Muhtar İtisami Paşa (Mayıs 1855 - Aralık 1856)
Mehmed Hasib Paşa (Temmuz 1857 - Mart 1858)
Mehmed Hasib Paşa (Şubat 1859 - Haziran 1860)
Taşcızade Mehmed Tevfik Paşa (Kasım 1860 - Kasım 1861)
Ebubekir Mümtaz Efendi (Kasım 1861 - Haziran 1862)
Hüseyin Mecid Efendi (Haziran - Temmuz 1862)
Mehmed Nevres Paşa (Temmuz 1862 - Ocak 1863)
Mustafa Fazıl Paşa (Ocak 1863 - Mart 1864)
Mehmed Kani Paşa (Mart 1864 - Nisan 1865)
Mehmed Hurşid Paşa (Nisan - Aralık 1865)
Şirvanlızade Mehmed Rüşdi Paşa (Aralık 1865 - Şubat 1869)
Mehmed Sadık Paşa (Şubat 1869 - Ağustos 1870)
Mustafa Fazıl Paşa (Ağustos 1870 - Ocak 1871)
Şirvanlızade Mehmed Rüşdi Paşa (Ocak - Haziran 1871)
Ahmed Hamdi Paşa (Haziran - Ağustos 1871)
Mehmed Sadık Paşa (Ağustos - Kasım 1871)
Yusuf Ziya Paşa (Kasım 1871 - Şubat 1872)
Abdullah Galib Paşa (Şubat - Mayıs 1872)
Mehmed Emin Paşa (Mayıs - Ağustos 1872)
Ahmed Hamdi Paşa (Nisan 1873 - Mart 1874)
Yusuf Ziya Paşa (Mart 1874 - Nisan 1876)
Abdullah Galib Paşa (Nisan 1876 - Ocak 1877)
Mehmed Kani Paşa (Ocak - Ağustos 1878)
Ahmed Zühdü Paşa (Ağustos 1878 - Şubat 1879)
Ahmed Zühdü Paşa (Mayıs - Kasım 1879)
İbrahim Edib Efendi (Kasım 1879 - Mayıs 1880)
Abdüllatif Suphi Paşa (Mayıs 1880 - Ocak 1881)
Hüseyin Tevfik Paşa (Ocak - Temmuz 1881)
Ahmed Münir Paşa (Temmuz 1881 - Kasım 1882)
Mehmed Münir Bey (30 Kasım 1882 - 3 Aralık 1882)
İbrahim Edib Efendi (3-6 Aralık 1882)
Ahmed Münir Paşa (Aralık 1882 - Ağustos 1885)
Agop Ohanes Kazasyan Paşa (28-30 Ağustos 1885)
Mustafa Zihni Paşa (30 Eylül 1885 - Aralık 1886)
Agop Ohanes Kazasyan Paşa (Aralık 1886 - Mart 1887)
Mahmud Celaleddin Paşa (Aralık 1887 - Ağustos 1888)
Ahmed Nazif Paşa (Mart 1891 - Kasım 1895)
Hüseyin Sabri Bey (Kasım 1895 - Ocak 1896)
Ahmed Nazif Paşa (Ocak 1896 - Ekim 1897)
Hüseyin Tevfik Paşa (Ekim 1897 - Ağustos 1898)
Ahmed Reşad Paşa (Ağustos 1898 - Nisan 1901)
Ahmed Reşad Paşa (Eylül 1901 - Ekim 1904)
Mehmed Ziya Paşa (Aralık 1905 - 3 Ağustos 1908)
Mehmed Ragıb Bey (3-7 Ağustos 1908)
Mehmed Ziya Paşa (7 Ağustos 1908 - Şubat 1909)
Mehmed Rifat Bey (Şubat 1909 - Nisan 1909)
Osman Nuri Bey (Nisan 1909)
Mehmed Rifat Bey (Mayıs - Temmuz 1909)
Mehmed Cavid Bey (Temmuz 1909 - Ekim 1911)
Mustafa Nail Bey (Ekim 1911 - Temmuz 1912)
Abdurrahman Vefik Bey (Temmuz 1912 - Ocak 1913)
Mehmed Cavid Bey (Mart - Kasım 1914)
Mehmed Talat Paşa (Kasım 1914 - Şubat 1917)
Abdurrahman Vefik Bey (Kasım 1918 - Şubat 1919)
Mehmed Ata Bey (Şubat - Mart 1919)
Mehmed Tevfik Bey (Mart 1919 - Mart 1920)
Faik Nüzhet Bey (Mart - Nisan 1920)
Ahmed Reşad Bey (Nisan - Ağustos 1920)
Mehmed Nazif Bey (Ağustos - Eylül 1920)
Raşid Bey (Ekim 1920 - Ocak 1921)
Hüseyin Sabri Bey (Eylül - Ekim 1920)
Abdullah Lami Bey (Ocak - Haziran 1921)
Faik Nüzhet Bey (Ağustos 1921 - Nisan 1922)
Mehmed Tevfik Bey (Nisan - Kasım 1922)
 
Cevap yazmak için giriş yap yada kayıt ol.
Geri