Mukan Kağan kimdir ?

Kara Kagan'ın hastalıktan ölmesi üzerine boşalan Gök-Türk tahtına kardeşi Mukan geçti. Aslında Kara Kağan ölmeden önce kendi oğlu She-t'u'nun yerine, kardeşi Mukan'ın kağan olmasını vasiyet etmişti. 553 yılında vuku bulan söz konusu taht değişikliği çok hızlı büyümekte olan Gök-Türk devletine aksi tesir yapmadı. Bilakis daha yararlı oldu. Mukan'ın şahsiyeti hakkında bütün Çin kaynaklarının müştereken verdiği zeki, bilgili, taktikçi oluşu, askerini iyi kumanda edişi, olağanüstü cesurluğu tahtta kaldığı yirmi yıl içinde kendini gösterecektir.

Mukan'ın, kağan olduktan sonra yaptığı ilk iş babası ve ağabeyinin hedefi olan Juan-juan'ları ezmek politikasına devam etmek oldu. Daha tahta çıktığının ilk yılında (553 sonları) son Juan-juan reisi Anakui'in arta kalan şeflerine hücum etti. Üçüncü defa ağır bozguna uğrayan Juan-juan'lardan kurtulanlar kaçarak Kuzey Ch'i devletine sığındılar. Kuzey Ch'i imparatoru Wen Hsüan, mağlup Juan-juan'ları kabul ettiği gibi, Chin-yang'ın kuzeyinde onları takib eden Gök-Türk kuvvetlerini durdurdu. Fakat, Kuzey Ch'i imparatoru, bu sefer kendisine sığınan Juan-juan'ları yeniden teşkilatlandırdı. Hali hazırda reis olan Ku-t'i'yi bir kenara atıp, onun yerine Anakui'in oğlu An-lo-ch'en'ı yeni reis yaptı. Ayrıca bunları Ma-i Ch'u-an'da yerleştirip, yaşamaları için gerekli yiyecek ve benzeri şeylerden verdi. Diğer taraftan geri dönen Gök-Türkleri, Shuo eyaletine kadar takip etti. Bu esnada Gök-Türklerle Kuzey Ch'i devleti arasında barış yapıldı. Buna göre her iki ülke kendi topraklarında yetişen mallardan yıllık hediye gönderecekti. Gök-Türkler, düşmanları Juan-juan'ların Çin'de yaşamasına razı olurlarken, karşılığında kendileri için iyi sayılabilecek bir ticaret anlaşması yapmışlardı.

Bu şekilde ilk defa başlayan Gök-Türk - Kuzey Ch'i yakınlaşmasından Baü Wei devleti hayli rahatsız oldu. Ancak, Batı Wei devletinin bu endişesi fazla uzun sürmedi. Kuzey Ch'i'ler ile Gök-Türklerin dostluğunun gelişmesini engellemek için K'u Ti-ch'i isimli bir elçi 554 yılında Mukan Kagan'a gönderildi. Gök-Türk merkezine ulaşan Çin elçisi kağanla yaptığı görüşmelerde epey etkili oldu. Mukan, bu elçiyle görüştükten sonra, Kuzey Ch'i elçisini tutukladı. Elçi K'u Ti-ch'i'nin kağanı nasıl ikna ettiği açık değildir. Ortaya çıkan sonuç ise Mukan'ın devletinin eski dostu Baü Wei'i doğudaki Ch'ilere karşı tercih etmesidir. Baü Wei devleti Bu gelişmeden çok memnun olmuş, elçilikteki başarısından dolayı dönüşünde K'u Ti-ch'i-'ye orgenerallik rütbesi tevcih edilmişti. Adı geçen elçinin biyografisinde Ch'i elçisinin tutuklandığı belirtilmiş ise de, Mukan Kagan'ın, bu devlede ilişkisini hemen kestiği söylenemez. Çünkü aynı yılın sekizinci ayında (ekim) Mukan Kağan, Kuzey Ch'i'lere elçi gönderip hediye sunmuştu.
K'u T'i-ch'i'nin Gök-Türklere kesin gidiş ayı söz konusu metinde belirtilmemiştir. Mukan'ın Ch'i'lere hediye göndermesinin K'u Ti-chi'nin Gök-Türklere gitmesinden önce olması da mümkündür.

Mukan Kağan güneyindeki komşuları olan her iki Çin devletiyle siyasi müna-sebederini geliştirirken, Juan-juan'ların peşini de bırakmıyordu. Onlara dördüncü Gök-Türk darbesini indirdi. Mağlup olan son hükümdar A-na-kui'in küçük kardeşi Teng-shu-tse ve yanındakiler, bu defa Baü Wei devletine sığındılar(555). Onların peşinde ısrarlı bir takipçi olmasından bu sefer Mukan'ın Juan-juan'ları kesin bir şekilde ortadan kaldırmaya niyedi olduğu anlaşılıyor. Çünkü hiç vakit kaybetmeden derhal elçi gönderip, imparator Kung'dan kaçak Juan-juan'ları istedi. Reisleri Teng-shu-tse ile beraberindeki üç bin Juan-juan, Mukan'ın elçisine teslim edilerek Ch'ing-men adlı kapının dışında öldürüldüler. İlk defa bozguna uğradıkları sırada kendisine bağlı kalanlara reis olan T'ie-fa, doğudaki Ch'i-tan' (Kıtan)lar tarafından ortadan kaldırılmıştı. Kuzey Ch'i devleti himayesinde reis olan An-lo-ch'en, daha sonra bu devlete isyan etti. Fakat, İmparator Wen Hsüan tarafından yakalandı. Ona bağlı Juan-juan küdeleri dağıtılarak, çeşidi bölgelerde Kuzey Ch'i devletine bağlandı.

Bu yılın yaz mevsiminde Mukan, yine Kuzey Ch'i imparatoruna hediye göndermişti. Ancak, hızla büyüyen Gök-Türk tehlikesine karşı Ch'i imparatoru Çin şeddini tamir işine koyuldu. Sonbahara doğru bir milyon sekiz yüz bin kişi You eyaletinin kuzeyindeki Hsia-k'ou'dan Heng eyaletine kadar olan kısımdaki dokuz yüz li (510 km.)'lik bir mesafede bulunan şeddi tamir ve yenilerini inşa için toplattırıldı 555 yılı Mukan Kağan ve Gök-Türk devleti için bir fetih yılı olmuştu. Ch'i-tan'(Kıtan) lar üzerine sefer düzenleyip onları, kendine bağlayan Mukan'a Baykal Gölü'nün kuzeyindeki Kırgızlar (Ch'i-ku) da itaat etti. Bu arada batıda Ye-ta' (Akhun, Eftalit)lar da mağlup edildi. Bu sefer büyük ihtimalle İstemi Yabgu ile birlikte gerçekleştirildi. Doğuda Ch'i-tan'ların batısında yaşayan K'u-mo-hsi, Shih-wei kabileleri de Gök-Türklere bağlandılar.

Bu yılın içinde vuku bulan bir diğer hadise de Gök-Türklerin defalarca Batı Wei topraklarına akınlar yapmalarıdır. Buna karşılık Wei imparatoru da evlenme yoluyla Gök-Türkler ile müttefik olmak istiyordu. Neticede Yüan Hui yüz bin top ipekli hediye ile Mukan Kagan'a götürüldü. Gök-Türk merkezlerinde çok iyi konuştuğu görülen Yüan Hui, aşırı hürmette de bulunmuştu. Bu konuda SS 46 da bulunan Yüan Hui'in biyografisi tek kaynaktır. Başarılı geçen elçiliği nihayetinde üç makam birden terfi eden Yüan Hui ayrıca Batı Wei-Gök-Türk dostluğunun yeniden gelişmesini sağlamıştı. Onun elçiliğindeki başarısından dolayı üç makam birden terfi ettirilmesi Batı Wei imparatorunun Gök-Türklerle olan münasebetlerine ne kadar çok önem verdiğini göstermektedir.

Kısa zamanda Orta Asya'nın en büyük gücü haline gelen Gök-Türk devleti, Mukan Kağan liderliğinde başarıdan başarıya koşmakta idi. Çin'de hüküm süren iki devletten Batı Wei yüz bin top ipek verme karşılığında barış yapabilmiş, onların hücumlarını bu şekilde durdurabilmişti. Doğudaki Kuzey Ch'i devleti ise bir dizi savunma tedbirleri almaya devam ediyordu. 556 yılı içerisinde Çin şeddinde Hsi-ho'dan başlayarak doğuda denize kadar üç bin li (yaklaşık 10 km.)lik mesafedeki surlar tamir edildi. Bunun yanında yirmi tane yeni garnizon kuruldu. Fakat, Mukan'ın yeni hedefi Çin değil Tibet'in kuzey ve kuzey doğusundaki T'u-yü-hun'lar idi.

Mukan'ın T'u-yü-hun'lar üzerine gidebilmesi için Batı Wei devletinin Liang eyaletinden geçmesi gerekiyordu. Ancak, bu şekilde sürpriz bir saldırı yapma imkanı vardı. Sadece izin vermekle kalmayan Batı Wei imparatoru'nun nedimi (T'ai-shih) T'ai, Liang eyaletinin askerî valisi Shih Ning'i süvarilerle, Gök-Türk ordusuna kattı. Gök-Türk ve yardımcı Batı Wei ordusu F'an-ho denilen yere vardıklarında, T'u-yü-hun'lar bunu anladılar, hemen Nan-shan'a (güney dağı) kaçtılar. Derhal onları takip etmek isteyen Mukan, askerlerini çeşitli kollara ayırdı ve Ch'ing-hai(Kuku-nor)da buluşmalarını emretti. Bu arada Çinli kumandan Shih Ning, Mukan'a T'u-yü-hun'ların "perili mağaraları" gibi telakki ettikleri Shu-tun ve Ho-chen adlı iki kale şehirlerine saldırmayı teklif etti. Böylece onların asıl köklerinin söküleceğini, diğer T'u-yü-hun halkının ise kendiliğinden dağılacağını söyledi. Aslında T'u-yü-hun'ların kağanı Ho-chen'da idi. Shu-tun'da ise onun dükü Cheng-nan Wang bir kaç bin kişi ile savunmak için bulunuyordu. Çinli kumandan Shu-tun'a hücum edip, burayı müdafaaya çalışan Cheng-nan Wang'ı yakaladı. Diğer taraftan Mukan Kağan, Ho-chen'a hücum edip, reisleri Kua-lü'nün karısı ve oğlunu ele geçirdi. T'u-yü-hun'ların bütün değerli hazineleri Gök-Türklerin eline geçti. İki galip ordu Ch'ing-hai(Kukunor)'da buluştular. Mukan tavsiyesinin faydalı oluşundan ve kazandığı başarıdan dolayı Shih Ning'e on bin koyun, beş yüz baş at ve yüz kadın hizmetçi sundu. Çinli kumandanın başarısına ve fikirlerine hayran olan Mukan, Çinli kumandana ayrıca en iyi cins atlardan da sunduğu gibi cesaretini övmüş, elini sıkmıştı.

558 yılında meydana gelen bu hadiselerden sonra bir-iki yıl Çin'in kuzeyindeki devletlerle Gök-Türkler arasında daha az münasebet kurulduğu müşahade edilmektedir. Bu durum dolayısıyla kaynaklara yansımış ve Gök-Türklerle ilgili bilgiler azalmıştır. Bunda Batı Wei'in 557 yılında yerini Chou hanedanına bırakması, Juan-juan'ların tamamen bertaraf edilmesi, bütün Çin kaynaklarının ortak ifadesiyle Çin sınırlarının dışında hiç bir kuvvetin Mukan'a karşı duracak halinin kalmamasının rolünün olduğu söylenebilir. Bu arada kuzey Çin'in iki devleti tek hakim olabilmek maksadıyla birbirleriyle kıyasıya mücadeleye girişmişlerdi. Yine de Gök-Türk elçilerinin, Çin devletleri merkezlerini ziyaret ettiği görülmektedir.

Kuzey Ch'i devleti 557 yılında Çin şeddi üzerinde K'u-lo-pa'dan Wu-ho-shu'ya kadar dört yüz li(yaklaşık 226 km.)'lik tamirler yaparken, Mukan Kağan, 558 yılı sonunda Chou devletine hediye gönderdi. Bu bir çeşit yeni kurulan devleti tanıma anlamına geliyordu. Bundan sonra 560 yılının üçüncü ayında Çin sarayında Chung-yang-k'o pavyonu tamamlandığı zaman Chou imparatoru Ming, bütün devlet adamlarını, generallerini ve Gök-Türk elçisini Fang-lin-yüan denen yerde topladı. Hepsine rütbelerine göre değişen miktarlarda ipek ve bakır para sundu. Gök-Türk elçisinin de söz konusu merasim sırasında çinli devlet adamlarının arasında yer almış olması, Gök-Türk devletinin Chou'lar nezdindeki yerini göstermesi açısından enteresandır. Ertesi sene(561) Mukan Kağan, Chou devletine üç ayrı elçilik heyeti gönderdi. Birinci, ikinci ve beşinci ayda giden Chou sarayına giden Gök-Türk heyetlerinin hepsi Gök-Türk ülkesi mallarından onlara sunmuşlardı. Gök-Türkler, Çin kaynaklarının taraflı olarak vergi diye kaydettiği hediyelerle aslında ticari maksad güdüyorlardı.

Batı Wei imparatoru Kung zamanında Mukan'ın kızının prenses olarak, Chou'-ların kurucusu Wen'a gelin olarak gelmesine Gök-Türkler rıza göstermişlerdi. Ancak evlilik işi daha gerçekleşmeden imparator ölmüş, bu sebepten tamamlanamamıştı. 565 yılına doğru Chou'larla Ch'i'ler arasındaki mücadele kızıştığı zaman her iki Çin devleti de Gök-Türklerden yardım alma yarışma giriştiler. Chou devleti sarayında yapılan müzakereler sırasında eskiden Gök-Türklerle yapılan anlaşma hatırlatıldı. Yeniden teşebbüse geçmek için karar vermişlerdi. Ancak bu sefer Ch'i'ler, Chou'ların niyetini duymuşlar ve daha önce harekete geçmişlerdi. Çok fazla hediyelerle bir elçiyi Mukan'a gönderip, evlilik teklifinde bulundular. Zengin hediyeleri gören Mukan, bunu ülkesi için ekonomik çıkar sağlama işine çevirdi. Chou'lara, onlardan daha fazla hediye istediğini, aksi takdirde Ch'i'lerin teklifini kabul edeceğini bildirdi. Chou sarayında ortaya çıkan bu yeni durum tartışılırken, eskiden Juan-juan'lar zamanında, onlarla kurulan evlilik ittifakı sayesinde Juan-juan-Ch'i ilişkilerinin kesildiği hatırlatıldı. Eğer bu sefer zamanında önlem alınmazsa durumun tersine dönüşebileceği düşünüldü. Neticede daha fazla hediye gönderilmesine karar verildi. Liang eyaleti askeri valisi Yang Chien heyet başkanı, Sol muhafızları generali Wang Ch'ing yardımcı tayin edilerek oluşturulan, bir elçilik kafilesi Mukan'a gönderildi.



Kaynakça
Kitap: GÖKTÜRKLER I
Yazar: AHMET TAŞAĞIL