Lanetli çocuk-honoré de balzac

ÖNSÖZ


Lanetli Çocuk Balzac’ın ünlü yapıtları arasında yer almaz. Oysa, birinci bölümü 1833’te, ikinci bölümü 1836’da dönemin yazın dergilerinde yayımlandığına, 1837’de de okura kitap olarak sunulduğuna göre, Eugénie Grandet (1833), Köy Hekimi (1833), Goriot Baba (1835), Vadideki Zambak (1836) gibi yazarın olgunluk dönemi yapıtları arasında yer alır. Ama seksen sekiz anlatıdan oluşmuş bir bütün olan İnsanlık Güldürüsü’nün öteki parçalarından ayrılan birtakım yanları da yok değildir. Bu ana yapıttaki anlatıların büyük çoğunluğu yazarlarının yaşadığı dönemde, XIX. yüzyılda geçerken, Lanetli Çocuk çok daha eski bir dönemde, XVI. yüzyıl sonlarıyla XVII. yüzyıl başlarında geçer; böylece, hepsi de daha eski çağlarda geçen Sürgünler, İsa Flandre’da, Cornélius Usta, Uzun Yaşam İksiri ve Bilinmedik Başyapıt gibi o da bir ölçüde bütünden ayrılır; o da bu beş yapıt gibi İnsanlık Güldürüsü’nün “Felsefesel incelemeler” öbeğinde yer alır.
Ancak, “Felsefesel incelemeler” öbeğinde yer alan tüm anlatıların yazarın yaşadığı çağdan daha eski dönemlerde geçmesinin bir zorunluluk olmaması bir yana, “Lanetli çocuk’un ‘Özel yaşam sahneleri’ öbeğinde yer alması hiç de aykırı kaçmazdı, hatta daha tutarlı bir seçim olurdu”, demek hiç de yanlış olmaz. Öyle ya, korkunç sonu bir yana bırakılacak olursa, Lanetli Çocuk’ta her toplumda ve dönemde rastlanabilecek bir olay anlatıldığı söylenebilir. Kendi soyunu, kendi “soylu” konumunu temel değer olarak gören, soyunu ve konumunu sürdürmek ve güçlendirmek için her şeyi yapabilen sevgisiz ve acımasız bir kişi olan kont d’Hérouville’in yedi aylık doğan oğlunun eşinin eski sevgilisinden olduğuna inanarak onu yadsıması ve kendisinden uzak tutması, tüm sevgisini ikinci oğlunda yoğunlaştırması, annesinin gözetiminde arı ve durgun bir yaşam süren ilk oğula yıllardan sonra, ancak ikinci oğlunu yitirmesinin ardından ve yalnızca soyunu sürdürmek düşüncesiyle yakınlık göstermesi, belirli bir töreye bağlanabilir, ama, en azından ilk bakışta, felsefe alanına giren bir tutum değildir.
Ancak Lanetli Çocuk’un “felsefesel incelemeler” kümesinde yer almasını bir aykırılık olarak değerlendirmek de yanlış olur: Balzac’ın seçimi romanın hem yapısı, hem içeriğiyle doğrulanır.
Lanetli Çocuk örneğin bir Goriot Baba, bir Altın Gözlü Kız ya da bir Kibar Fahişelerin İhtişam ve Sefaleti gibi oluntuların, karşılaşmaların, konuşmaların doğrudan verildiği bir anlatı değildir. Balzac daha birçok anlatısında olduğu gibi burada da oluntuları ve konuşmaları doğrudan yansıtmak yerine, çözümleme ve betimlemeler aracılığıyla yansıtır bize; gene birçok anlatısında olduğu gibi burada da anlatı kişilerinin kendi gözlem ve yorumları olaylara ışık tutar, örneğin yapıtın temel kişisi Etienne’in iç dünyası annesinin gözlem ve yorumlarıyla verilir. Anlatıcının kendisi de betimleme ve yorumlarını sürdürürken, ele aldığı olay ya da kişinin özel durumundan genel durumlara atlayarak kapsamlı çözümlemelere girişir. Böylece, bir aşk ya da töre romanı aynı zamanda bir “felsefesel inceleme” niteliği kazanabilir.
Ama böyle bir durum anlatının akıcılığını eksiltmez hiçbir zaman, Lanetli Çocuk da tıpkı Goriot Baba, tıpkı Sönmüş Hayaller, tıpkı Yaşamda Bir Başlangıç gibi ilgiyle okunur.


Tahsin YÜCEL

Balzac da bir zamanlar çıraktı!




ALÂATTİN KARACA

Balzac’ın 1837 tarihli L’Enfant Maudit adlı romanı Lanetli Çocuk adıyla ilk kez dilimize kazandırıldı. Romanda, 16. yüzyılda zalim, derebeyi bir babanın, karısına ve oğluna yaptığı kötülükler ve hüzünlü bir aşk öyküsü anlatılıyor.




LANETLİ ÇOCUK, HONORÉ DE BALZAC, ÇEV. : ORÇUN TURKAY, YKY, 112 SAYFA




Lanetli Çocuk, Honoré de Balzac’ın 1837’de basılmış romanı. Özgün adı L’Enfant Maudit. Türkçeye ilk kez çevriliyor. Çeviren Orçun Türkay. Lanetli Çocuk’a bir roman denemez bence; romandan çok bir uzun öyküye benziyor. Bir roman olacak değin oylumlu değil her şeyden önce; kişi kadrosu, olaylar ve çevre sınırlı.

1591’de; Fransa’da iç savaşın sürdüğü, yasaların hiçe sayıldığı bir dönemde, Herouville Kontu’nun karanlık şatosunda başlar olaylar. Bir kış gecesi, Kontes Jeanne d’Herouville, doğum sancılarıyla uyanır. İlk çocuğuna hamiledir. Ancak korku içindedir genç kadın. Çünkü Kont, doğacak çocuğun kendisinden olmadığını düşünmektedir. Zalim bir derebeyidir kocası, “hunhar alnı o uyurken bile korku…” salar çevresine, “Bir çocuk kontun yüzüne dikkatlice baksa, dadısının anlattığı korkunç öykülerdeki çocuk yiyen korkunç devler…” gelir aklına. Derebeyi “infazlarının sertliğiyle ün salmış[tır].” Zorla, korku salarak evlenmiştir Kontes’le. Evlilikten yedi ay sonra, Etienné adlı çocukları dünyaya gelir. Ancak Kont, evlilikten yedi ay sonra doğan bu çocuğun, Kontes’in önceki sevgilisinden olduğunu düşünmektedir.

Lanetli bir çocuk

Anne, bu korkuyla doğurur çocuğu. Kont, Etienne’i hiç sevmez; “…oğluna duyduğu nefret en ufak ayrıntıda bile kendini belli…” eder; âdeta lanetler onu. Çocuğa olan nefretini, “Şu kollarınızda taşıdığınız canavarın, ne sesini duymak, ne de yüzünü görmek istemiyorum, çünkü o sizin çocuğunuz, benim değil (…) Yeminle Tanrı yarattı demem! Onu iyi saklayın yoksa!” sözleriyle kusar. Narin anne, bir koruyucu melek gibi sarıp sarmalar oğlunu, zalim kocasından uzak tutar, ona sevgiyi, doğanın inceliklerini, ruhun derinliklerindeki yüce duyguları aşılar. “Lanetli çocuk” Etienne, doğanın kucağında, hırstan, toplumsal gailelerden, savaştan ve kavgadan uzak yetişir. Bu bakımdan doğa, bir sığınaktır zulme karşı. Baskı ve şiddetten korkan kişiler, doğaya, aşka ve sanata sığınır Lanetli Çocuk’ta. Balzac, doğayı, aşkı ve kalbi kutsar âdeta yapıtında. Kontes’e, oğlunu yetiştirme ve koruma konusunda yardım eden, bilge Çıkıkçı Hekim Antoine Beauvouloir’dır. Daha sonra ikinci çocuk, Dük Maximilien doğar. Zalim Kont, bu çocuğu sahiplenir. Onu soyunu yürütecek, savaşacak bir şekilde yetiştirir. Etienne’in aksine Maximilien, “kitaplara ve yazına karşı kutsal bir korkuyla” büyütülür, çok erken yaşta ata binmeyi, kılıç kullanmayı öğrenir, serttir, kabadır; “herkeste en az babası kadar büyük bir korku uyandırır.” İki çocuk -hatta Kont’la Kontes Herouville- aracılığıyla Balzac, ruhla maddeyi, kalple bedeni karşılaştırır âdeta. Şiir, müzik, sanat, doğa, narin duygular ve aşktır Etienne. Maximilen ise kaba güçtür, savaştır, soyluluk gururudur, korkudur, derebeyliktir… Etienne’in annesi Düşes Jeanne d’Herouville, acılar içinde, oğlunu Çıkıkçı Beauvouloir’a emanet ederek ölür. Etienne, bundan sonra daha da gömülür yalnızlığına, doğayla özdeşleşir, “bir martı, bir çiçek gibi” yaşar, ruhu daha bir incelir, durulur, yükselir. Balzac, onu yalnızca ruhtan, duygudan oluşmuş bir varlık gibi tasvir eder. Bu bakımdan, anlatıda maddenin, gücün, bedenin önüne ruhu, kalbi koymak ister gibidir. Ruhtan, sevgiden, aşktan ve doğadan yanadır Balzac…

Anlatının “Oğul Nasıl Öldü?” başlıklı ikinci bölümü, 1617’de başlar. Zalim Kont, artık yetmiş altı yaşındadır. Yaşlanmasına karşın hâlâ savaş ve bağnazlık parlar sararmış gözlerinde. Bir gün Kral’dan gelen bir mektupla ikinci oğlu Maximilien’in öldürüldüğünü öğrenir. Soyunu yürüteceğine inandığı oğlunun ölümü, yıkar onu. Bu olaydan sonra, ister istemez –soyunu yürütmesi için- lanetlediği ilk oğlu Etienne’e ilgi gösterir. Etienne, acır zalim babasına; annesine ve kendisine yaptıklarını affeder, elini öper onun, Nivron Dükü olur. Baba, oğlunun evlenmesini, torun sahibi olmayı istemektedir. Anlatının bundan sonraki bölümünde, bir kahraman daha çıkar karşımıza. Bu, Çıkıkçı Beauvouloir’ın narin, temiz kalpli ve güzel kızı Gabrielle’dir. O da Etienne gibi, ince ruhlu, duygusal ve saftır. Çıkıkçı, yalnızca kızı Gabrielle’in Etienne’i mutlu edebileceğini düşünür ve birbirlerini tanıyıp sevmeleri için onu gizlice şatoya yerleştirir. İki genç, bir süre sonra birbirlerini görüp tanışırlar. Aynı ruh inceliğine sahip olduklarından, kısa sürede büyük bir aşkla bağlanırlar birbirlerine. Müzik ve şiir, aşklarının dilidir. Balzac’ın kalemi aşkı anlattığı bölümlerde adeta coşar, duygusal-şiirsel betimlemelerle süsler öyküsünü. Aşkları beş ay sürer gençlerin. Zalim baba, yine çıkar ortaya. Emir subayı Baron d’Artagnon aracılığıyla her şeyi öğrenir. Oğlunun, Gabrielle ile evlenmesine karşı çıkar. Onun soylu biriyle evlenmesini istemektedir. Bu arada emir subayı Baron da Gabrielle’e tutulur. Genç âşıkları birbirinden ayırmak için yalan uydurur. Ancak Gabrielle, Etienne’e her şeyi açıklar. Etienne, zalim babasının kendilerini ayırmasına karşı çıkar. Babasıyla bu konuda tartışır. Zalim baba, çıkan tartışmada oğlunu ve sevdiği kızı öldürür. Zorba, aşkı yok etmiştir.

Şiir katına ulaşan dil

Özetle, olay örgüsü bu şekilde Lanetli Çocuk’un. 16. yüzyılda zalim, derebeyi bir babanın, narin, duygu yüklü karısına ve oğluna yaptığı kötülükler ve hüzünlü bir aşk öyküsü anlatılıyor yapıtta… Basit ve düz bir olay örgüsü: Bir yanda zalim derebeyi bir baba, diğer yanda saf/temiz yaradılışlı eşi ile masum genç âşıklar. Bu iki kutup arasında çıkan çatışmanın doğurduğu abartılı olaylar… Bedenle kalbin, güçle sevginin, doğal olanla yapay olan anlamsız yasaların çatışması. Bu çatışmada doğa, bir sığınaktır. Ve âşık öykülerine özgü, masalsı bir kurgu, gerçeği zorlayan kişilikler, olaylar. Anlatının en başarılı yönü, yer yer şiirselleşen dili… Balzac’ın dili, gerçeği zorlamak pahasına, Etienne’i, Gabrielle’i ve onların aşklarını betimlediği yerlerde şiir katına ulaşıyor kimi kez. Ama karakterler psikolojik derinlikten yoksun. Etienne, Gabrielle, Düşes Jeanne d’Herouville, sanki yalnızca ruhtan ibaret birer melek; hırstan, korkudan, nefretten azade kişiler… Zalim Kont ise derebeylik geleneğini, serapa zulüm ve hırsı simgeliyor. Kişileri o denli tek yönlü Balzac’ın. Zulme, kötülüğe karşı doğaya sığınma ve insanın doğada arı-duru kalacağı düşüncesi, anlatının en dikkat çekici izleği. Ama basit kurgu, abartılı kişiler ve şematik olay örgüsü içinde, bu felsefî tema oldukça yüzeysel kalmış.

Bölüm: Roman Sayı: 56

“Hayat Bilgisi” pek bir şey değildir ve yaşamadan sırf romanlardan da, mesela Balzac’dan öğrenilebilir.- Elias Canetti

Ne zaman “Okuyacak bir şey de yok ki!” dense, mutlaka okunmamış bir Balzac romanı vardır. O nedenle bu sav geçersizdir.

Balzac yazarken hem eşyanın hem zamanın hem de karakterlerinin kaderini anlatır.
Yıllarca bir çeşit kaçak hayatı yaşadığı odasından binlerce kahve içerek yaşamın her santimetrekaresine, her çeşit insana ve yaşanabilecek her çeşit kadere dokunmuştur.

Lanetli Çocuk aslında antik trajedilere bir çeşit göndermedir. Zaten birkaç yerde de Platon’dan bahsetmesi bunu daha rahat anlamamızı sağlar. Platon’nun meşhur ‘diğer yarısını arayan ruh’ teorisi Balzac’ı da çok etkilemiş görünüyor ama o kendine has gerçekçilikten taviz vermiyor.

Balzac, okur uzun uzun eşya, yer, kişi betimlemeleri arasında dolaşırken birden anlatının seyrini değiştirebilen bir yazardır. Öyküye ivme ve radikal dönüşümler kazandırarak okurunu girdapın içine çeker. Lanetli Çocuk’da bu çok rahat bir şekilde görülüyor.

Balzac tüm varlığı ile Tanrı’ya inan bir yazardır. Kader onun için adeta bir takıntı haline gelmiştir. Satırlar arasında bizlere yaşama ve başımıza gelenlere dair sırlar fısıldamak onun için adeta bir ilahi görevdir. İyilere, güzellere ayırmıştır kalbini; ama gelgelelim büyük bir yazarak olarak gerçeğin de farkındadır. Gerçek, bu dünya da kötülüğün olduğu; kötülüğün de güzelin, masumun düşmanı olduğudur. Lanetli Çocuk’un sonu bunu bize yeterince gösterir.

Sanırım vadide ki zambak tan sonra içime baygınlıklar geldiği için midir bilmiyorum okumadım içimden gelmiyor.
2 sayfa bir duvar tasvir etmese iyi yazar aslında.