Jose
Gümüş Üye
-
- Katılım
- Nisan 23, 2014
-
- Mesajlar
- 9,977
-
- Tepkime puanı
- 96
-
- Puanları
- 308
-
- Yaş
- 33
1- Kurmanci (Kuzey Kürtçe); Coğrafik açıdan ve konuşma alanı olarak beş lehçe içinde en geniş alanına ve Kürtçenin en yaygın lehçesi olma unvanına sahiptir.[3] Yaklaşık 8-10 milyon kişi tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşul-maktadır. 1930'lu yıllardan itibaren Kurmanci Kürt-Latin alfabesi ile yazılmakta ve şu anda dil geniş-letme sürecini yaşamaktadır. Ayrıca Cizre’deki Botanî şivesini standart lehçe yapma yönünde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt grameri üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır. Arapça kökenli sözcükler öbür şivelerin ve lehçelerin öz Kürtçe karşılıklarıyla değiştirilmeye de gayret ediliyor.[4] Türkiye’de bu lehçe için ağırlıklı olarak Kurmanci denir. Zazalar ise, Kırdaski/Kırdaşki derken, Irak’ta Behdinî, İran’da ise Şıkakî denilmektedir.
Kürmancinin başlıca şiveleri:
a- Rewendi/Beyazidi; Kafkas Kürdistan’ından başlayarak güneydeki Şikak bölgesine kadar iner. Kars, Ağrı, Erzurum, Erzincan, Muş ve Van yöresinde konuşulan bir şivedir.
b- Şıkaki: Urmiye gölü, Gewer-Yüksek Ova, Elbak-Başkale ve Şemézdinan-Navşar yöresin- de konuşulur.
c- Hekkari: Şırnak’ın güneyinden başlayıp Hakkari ili sınırları içindeki Kürtlerce konuşulur.
d- Botanî: Zaxo´nun kuzeyinden başlayarak Suriye Türkiye sınırlarının kesiştiği alandan Cizre, Şırnak ve Eruh´u içine alacak biçimde Van Gölü´nün güneyinden Bitlis, Siirt, Batman ve Mardin illerinin doğu yörelerini içine alır.
e- Bahdini: Zaxo, Amédiye, Akre, Zêbar yöreleri ile Dohok’ta konuşulur.
f- Sıncarî: Sincar Dağı ve Şêxan yöresi Kürtlerinin konuştuğu şivedir.
g- Sılivî (Kikî-Mılî): Diyarbakır, Elazığ, Mardin yöreleri ile Fırat’ın doğu yakasında kalan kesimde konuşulur. Bunların dışında; Cudikanî, Urfî, Kocerî, Cezire, Akra, Surçi, Koçani, Erzurumî, Bircandi, Elburzi, Herki şiveleri de mevcuttur.
2- Soranî (Aşağı Kurmanci, Orta Kurmanci/ Kurdi, Babani): Bu lehçe İran ve Irak Kürtleri tarafından konuşulmaktadır. Soran aslında bir coğrafik terim ve Baban Beyliği’nden dolayı da eskiden bu lehçeye Babanî deniliyordu. Soranînin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kullanılır. Son zamanlarda ise Kürtçe Latin alfabesine geçme teşebbüsleri de olmuştur. Bu lehçede yazılı kaynak nispeten çoktur. Bugün Soranice, Kurmanci için saf sözcük türetme kökeni olarak görülmektedir.
Soranicenin şiveleri:
a- Sılêmanî -Babanî: Irak-Süleymaniye, Kerkük, Kıfrî, Qeretepe, Tuz-siwan yöreleri ile Xaneqin’in bazı köylerinde konuşulur.
b- Mukrî: İran-Şıno, Nexede, Méraxe, Miyandivaw, Sahindij, Saqız, Bukan, Bane ve Serdeşt Kürtlerinin konuştuğu lehçedir.
c- Sıneyi/ Sanandaji: İran-Sıne (Senendec), Bicar, Kengewer ve Rewanser ile Ciwanro´nun kuzey yörelerinde konuşulur.
d-Germiyani: Xaneqin civarındaki bazı köylerde konuşulur. Ayrıca konuşma alanı az da olsa Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Varmava, Cafi gibi şivelerde vardır.
3- Loranî/Kelhurî (Güney Kürtçe): Loranî, sadece İran’ın batısındaki Kürtlerce kullanılmakta olup Kurmancî ve Soranî ile birlikte Loranî jenetik kürt dil grubunu oluşturmaktadır. Loranîceyi konuşanlar genelde Şia Kürtlerdir. Melayir, Kırmanşah, Qesri Şirin’den başlayarak Basra’ya kadar uzanan bölgede hâkimdir.
Loranî lehçesinin Şiveleri: a- Xaneqini, b- Asil Lurri ya da Feyli, c- Kırmanşani, d- Leki, e- Kelhori, f- Perewendi, g- Qulgayeyi gibi şivelerdir.
4- Goranî: Goranî ve Hewreman sözcükleri aslında bir coğrafik terimdirler. Bağdat-Kırmanşah arasındaki dağlık bölgeden Hewraman’a doğru Paweh ve Kedule yöresi ve Musul’un doğu ve kuzeyinde yani İran ve Irak sınırlarının kesiştiği bölgelerde konuşulur.
Goranî Lehçesinin Şiveleri:
a- Hewramanî: Şirwan Çayı’nın üst tarafındaki Hewraman yöresi Kürtleri konuşur.
b- Bacelani: Zengene ve Şebek yörelerindeki Kürtler bu şiveyi konuşur. Bunlarla birlikte Gehwareyi, Kenduleyi, Béwenici, Rijabi, Seyidi, Zerdeyi gibi şiveleri de yine İran Irak sınırlarının Goran mıntıkasında bazı köylerde konuşulmaktadır.
5- Kırdkî/Zazakî; (Dımılkî, Kırmancki - Kuzey Kürtçe): Erzincan, Sivas, Adıyaman Gerger, Urfa Siverek, Diyarbakır Çermik, Çüngüş, Piran (Dicle), Hani, Lice, Hazro, Kulp, Siirt Kozluk, Sason ve Baykan, Bitlis Mutki, Muş Varto, Erzurum Hınıs ve Tekman, Tunceli, Pülümür, Nazimiye, Ovacık, Hozat ve Çemişkezek, Elazığ merkez, Maden, Palo ve Karako- çan, Bingöl, Genç, Kiğı, Solhan ve Karlıova gibi il ve ilçelerde konuşulur. Alevi Kürt kesimi kendilerine Kırmanc, lehçelerine de Kırmanckî derken Çermik, Çüngüş, Gerger ve Siverek’te-kiler kendilerine Dımılî, lehçelerine Dımılkî; Sason, Hezo ile Mutki’deki Kırmanclar kendile- rini Dımbılî, lehçelerini de Dımbılkî; Diyarbakır ile Bingöl’deki Kırmanclar ise kendilerini Kırd, lehçelerini de Kırdkî olarak tanımlamaktadırlar.
Kırdkî/Zazakî lehçesinin Şiveleri:
a-Dersim Şivesi-Kuzey Zazaca: Dersim-Tunceli, Erzincan, Sivas, Muş, Erzurum dolayların-da Alevi Zazalar tarafından konuşulur.
b- Merkez Zazaca: Palu ilçesi başta olmak üzere Elazığ ve Bingöl illerinde genellikle Şafii Zazalar tarafından konuşulur.
c- Güney Zazaca: Çermik, Çüngüş, Siverek, Gerger, Mutki, Diyarbakır ve Malatya dolayla-rında Hanefi ve kısmen de Şafii zazalar tarafından konuşulur. Ayrıca Dımılî/ Dımbilî ile Zaza sözcükleri aşiret isimleridir. Ziya Gökalp’da Zaza isminin Türklerin Dımılîlere verdiği bir isim olduğunu söylemektedir.[5] Dolayısıyla aslında Zazaca diye bir lehçe bulunmamakta ve olsa olsa var olan Kırdkî veya diğer adıyla Dımılkî lehçesinin değiştirilmiş adıdır. Dil Bilimci F. Hemé ve Dr. Fuat’a göre de Zazaca, Gorani lehçesinin bir şivesidir.
6- Şêxbızıni Kürtçesi: Şéxbızın Kürtleri, Orta Anadolu’da yaşamaktadırlar. Şeyh hüseynî Kürtleri de denilmektedir. Şéxbızın Kürtleri İran-Kırmanşah, Kerkük, Xaneqin ve Süleymaniye kökenlidirler. 1514 çaldıran savaşından sonra Kerkük ve Süleymaniye’den Anadolu’ya gelmişlerdir. Çaldıran savaşındaki başarılarından dolayı Anadolu vilayetleri ve Haymana yaylası kendilerine hediye olarak verilmiş, vergi ve askerlikten muaf tutulmuşlardır. Aşiret kendi içerisinde Kerküki, lek, Ler, Kelati, Xewend, Jiriki, Kuse, Sileni, Çel ve Palani gibi kollara ayrılır. Şéxbızıniler başta Ankara’nın Haymana, Bala, Polatlı ilçeleri olmak üzere, Konya, Kayseri, Akhisar, Kırşehir, Niğde, Yozgat ve diğer doğu illerinde yaşarlar.
M. Şerif YÜKSEL
Kürmancinin başlıca şiveleri:
a- Rewendi/Beyazidi; Kafkas Kürdistan’ından başlayarak güneydeki Şikak bölgesine kadar iner. Kars, Ağrı, Erzurum, Erzincan, Muş ve Van yöresinde konuşulan bir şivedir.
b- Şıkaki: Urmiye gölü, Gewer-Yüksek Ova, Elbak-Başkale ve Şemézdinan-Navşar yöresin- de konuşulur.
c- Hekkari: Şırnak’ın güneyinden başlayıp Hakkari ili sınırları içindeki Kürtlerce konuşulur.
d- Botanî: Zaxo´nun kuzeyinden başlayarak Suriye Türkiye sınırlarının kesiştiği alandan Cizre, Şırnak ve Eruh´u içine alacak biçimde Van Gölü´nün güneyinden Bitlis, Siirt, Batman ve Mardin illerinin doğu yörelerini içine alır.
e- Bahdini: Zaxo, Amédiye, Akre, Zêbar yöreleri ile Dohok’ta konuşulur.
f- Sıncarî: Sincar Dağı ve Şêxan yöresi Kürtlerinin konuştuğu şivedir.
g- Sılivî (Kikî-Mılî): Diyarbakır, Elazığ, Mardin yöreleri ile Fırat’ın doğu yakasında kalan kesimde konuşulur. Bunların dışında; Cudikanî, Urfî, Kocerî, Cezire, Akra, Surçi, Koçani, Erzurumî, Bircandi, Elburzi, Herki şiveleri de mevcuttur.
2- Soranî (Aşağı Kurmanci, Orta Kurmanci/ Kurdi, Babani): Bu lehçe İran ve Irak Kürtleri tarafından konuşulmaktadır. Soran aslında bir coğrafik terim ve Baban Beyliği’nden dolayı da eskiden bu lehçeye Babanî deniliyordu. Soranînin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kullanılır. Son zamanlarda ise Kürtçe Latin alfabesine geçme teşebbüsleri de olmuştur. Bu lehçede yazılı kaynak nispeten çoktur. Bugün Soranice, Kurmanci için saf sözcük türetme kökeni olarak görülmektedir.
Soranicenin şiveleri:
a- Sılêmanî -Babanî: Irak-Süleymaniye, Kerkük, Kıfrî, Qeretepe, Tuz-siwan yöreleri ile Xaneqin’in bazı köylerinde konuşulur.
b- Mukrî: İran-Şıno, Nexede, Méraxe, Miyandivaw, Sahindij, Saqız, Bukan, Bane ve Serdeşt Kürtlerinin konuştuğu lehçedir.
c- Sıneyi/ Sanandaji: İran-Sıne (Senendec), Bicar, Kengewer ve Rewanser ile Ciwanro´nun kuzey yörelerinde konuşulur.
d-Germiyani: Xaneqin civarındaki bazı köylerde konuşulur. Ayrıca konuşma alanı az da olsa Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Varmava, Cafi gibi şivelerde vardır.
3- Loranî/Kelhurî (Güney Kürtçe): Loranî, sadece İran’ın batısındaki Kürtlerce kullanılmakta olup Kurmancî ve Soranî ile birlikte Loranî jenetik kürt dil grubunu oluşturmaktadır. Loranîceyi konuşanlar genelde Şia Kürtlerdir. Melayir, Kırmanşah, Qesri Şirin’den başlayarak Basra’ya kadar uzanan bölgede hâkimdir.
Loranî lehçesinin Şiveleri: a- Xaneqini, b- Asil Lurri ya da Feyli, c- Kırmanşani, d- Leki, e- Kelhori, f- Perewendi, g- Qulgayeyi gibi şivelerdir.
4- Goranî: Goranî ve Hewreman sözcükleri aslında bir coğrafik terimdirler. Bağdat-Kırmanşah arasındaki dağlık bölgeden Hewraman’a doğru Paweh ve Kedule yöresi ve Musul’un doğu ve kuzeyinde yani İran ve Irak sınırlarının kesiştiği bölgelerde konuşulur.
Goranî Lehçesinin Şiveleri:
a- Hewramanî: Şirwan Çayı’nın üst tarafındaki Hewraman yöresi Kürtleri konuşur.
b- Bacelani: Zengene ve Şebek yörelerindeki Kürtler bu şiveyi konuşur. Bunlarla birlikte Gehwareyi, Kenduleyi, Béwenici, Rijabi, Seyidi, Zerdeyi gibi şiveleri de yine İran Irak sınırlarının Goran mıntıkasında bazı köylerde konuşulmaktadır.
5- Kırdkî/Zazakî; (Dımılkî, Kırmancki - Kuzey Kürtçe): Erzincan, Sivas, Adıyaman Gerger, Urfa Siverek, Diyarbakır Çermik, Çüngüş, Piran (Dicle), Hani, Lice, Hazro, Kulp, Siirt Kozluk, Sason ve Baykan, Bitlis Mutki, Muş Varto, Erzurum Hınıs ve Tekman, Tunceli, Pülümür, Nazimiye, Ovacık, Hozat ve Çemişkezek, Elazığ merkez, Maden, Palo ve Karako- çan, Bingöl, Genç, Kiğı, Solhan ve Karlıova gibi il ve ilçelerde konuşulur. Alevi Kürt kesimi kendilerine Kırmanc, lehçelerine de Kırmanckî derken Çermik, Çüngüş, Gerger ve Siverek’te-kiler kendilerine Dımılî, lehçelerine Dımılkî; Sason, Hezo ile Mutki’deki Kırmanclar kendile- rini Dımbılî, lehçelerini de Dımbılkî; Diyarbakır ile Bingöl’deki Kırmanclar ise kendilerini Kırd, lehçelerini de Kırdkî olarak tanımlamaktadırlar.
Kırdkî/Zazakî lehçesinin Şiveleri:
a-Dersim Şivesi-Kuzey Zazaca: Dersim-Tunceli, Erzincan, Sivas, Muş, Erzurum dolayların-da Alevi Zazalar tarafından konuşulur.
b- Merkez Zazaca: Palu ilçesi başta olmak üzere Elazığ ve Bingöl illerinde genellikle Şafii Zazalar tarafından konuşulur.
c- Güney Zazaca: Çermik, Çüngüş, Siverek, Gerger, Mutki, Diyarbakır ve Malatya dolayla-rında Hanefi ve kısmen de Şafii zazalar tarafından konuşulur. Ayrıca Dımılî/ Dımbilî ile Zaza sözcükleri aşiret isimleridir. Ziya Gökalp’da Zaza isminin Türklerin Dımılîlere verdiği bir isim olduğunu söylemektedir.[5] Dolayısıyla aslında Zazaca diye bir lehçe bulunmamakta ve olsa olsa var olan Kırdkî veya diğer adıyla Dımılkî lehçesinin değiştirilmiş adıdır. Dil Bilimci F. Hemé ve Dr. Fuat’a göre de Zazaca, Gorani lehçesinin bir şivesidir.
6- Şêxbızıni Kürtçesi: Şéxbızın Kürtleri, Orta Anadolu’da yaşamaktadırlar. Şeyh hüseynî Kürtleri de denilmektedir. Şéxbızın Kürtleri İran-Kırmanşah, Kerkük, Xaneqin ve Süleymaniye kökenlidirler. 1514 çaldıran savaşından sonra Kerkük ve Süleymaniye’den Anadolu’ya gelmişlerdir. Çaldıran savaşındaki başarılarından dolayı Anadolu vilayetleri ve Haymana yaylası kendilerine hediye olarak verilmiş, vergi ve askerlikten muaf tutulmuşlardır. Aşiret kendi içerisinde Kerküki, lek, Ler, Kelati, Xewend, Jiriki, Kuse, Sileni, Çel ve Palani gibi kollara ayrılır. Şéxbızıniler başta Ankara’nın Haymana, Bala, Polatlı ilçeleri olmak üzere, Konya, Kayseri, Akhisar, Kırşehir, Niğde, Yozgat ve diğer doğu illerinde yaşarlar.
M. Şerif YÜKSEL
))
