Coğrafya Kömürün oluşumu

Kömür bünyesinde değişik oranlarda organik ve inorganik yapıcı ve bileşenler bulunur. Bataklıklarda bozulma ve çürümeye uğramayan bitkilerin zamanla biyokimyasal ve fiziksel etkilerle değişimi sonucunda kömür oluşur. Biyokimyasal evrede turbolaşma ve dinomokimyasal evrede kömürleşme söz konusudur.
•TURBA;
Bataklıklarda yüzen bitkilerin 0,5 m derinliğine kadar aerobik bakteriler ve daha altta 10 m derinliğine kadar da an aerobik bakteriler etkilerler. Su seviyesinin azalması, turba yüzeyinin kuruması ile hümatlar oluşur. Karbon oranı %40 ile %60 arasında değişir. Turbadan sonra linyit oluşur.
•LİNYİT;
Ülkemizde 8,305 milyar ton linyit rezervi olup %14’ünün rutubet miktarı %20 altındadır ve ortalama rutubet %41,8 civarındadır.
Linyitlerimizin %85’inin kül miktarı %20’nin üzerinde ve %66’nın kükürt miktarı %2 den fazladır.
Linyitlerimizin ısıl değerleri 600-6000 kcal/kg arasında değişip %66,5’inin ısıl değeri 2500 kcal/kg dan azdır.
Linyitlerimiz sert ve yumuşak olmak üzere iki gruba ayrılır. Sert linyitlerin rutubeti %20’nin altında, yumuşak linyitlerin rutubeti %40’ın üzerindedir. Elbistan linyitleri dışındaki linyitlerimizin tozlanma oranı %30-40 arasındadır.
Linyitler stoklama sırasında yanma özelliği gösterdiğinden dikkat edilmesi gerekir.
Isınma gayesiyle yakıt gereksiniminin 1987’de %19’u 1990’da %26’sı linyit ile karşılanmıştır. Linyitlerin daha verimli yakılması için önlemler alınmalıdır. Tuvenan kömürler soba ve kalorifer kazanlarında yakılınca içindeki %40-50 civarındaki suyun buharlaşarak atılması enerji kaybıdır. Pirit kömürden ayrılmadığı için yanma sonucunda SO2 artmakta ve hava kirliliği tehlikeli boyutlara gelmektedir.
•TAŞ KÖMÜRÜ;
Ülkemizde 1991de 5 milyar ton ve 2000 yılında ise 7,5 milyar ton taş kömürü üretimi hedeflenmiş olup ithalat mecburiyeti vardır. Taş kömürü tüketiminin %12-13 miktarı ısıtmaya kullanılmaktadır.
•KOK;
Kömürün havasız bir ortamda ısıtılması sonucu uçucu maddelerin bünyesinden atılarak geriye kalan gözenekli ve sert yapıdaki karbon yüzdesi yüksek olan kısmına ok adı verilir.
Sıcaklık 900o C nin üstünde ise yüksek sıcaklık, 700o C civarında ise orta sıcaklık ve 550o C civarında ise düşük sıcaklık koklaşması denir. 700o C nin altında elde edilen kok yarı kok olarak adlandırılır.
Kok, demir çelik fabrikalarındaki kok fabrikalarında elde edilir. Ayrıca hava gazı fabrikalarında yan ürün olarak elde edilir.
Kokun gerçek özgül ağırlığı 1,87-2,9 gr/cm3, gözenek oranı %48-52, boyutu 10-100 mm, rutubeti %1-7,7, kül içeriği %7,4-17,7 ortalama uçucu madde miktarı %0,5-1,8 kükürt miktarı en fazla %1 ortalama 0,8, C-karbon-miktarı %87,1-89,8 ısıl değeri 7800-8260 kcal/kg ortalama 7950 kcal/kg dır.
•BRİKET;
Ülkemizde yakacak olarak kullanılan linyitlerin çabuk ufalanmaları ile tozlu olması yanında rutubetli olmaları sebebiyle yanma verimli olmaz. Briketlenme yapılarak bu mahzurlar giderilir.
Briket üretiminde bağlayıcı olarak;
-organik bağlayıcılar (kömür,katran,zift,petrol bitümü,odun katranı,selüloz bileşikleri,sebze sapları,kazein vs.)
-inorganik bağlayıcılar (çimento,kil,kireç,magnezyum oksit, bentonit,kireç taşı vs..)
-kombine bağlayıcılar (zift,katran emülsiyonu + sülfit likörü + su, asfalt + kil,sebze sapları + katran vs..) kullanılır.
Şekilleri genellikle yumurta ve yastık gibidir.
İyi briketin ısıl değerinin 4000-5600 kcal/kg, rutubetinin %10,5-18, kül miktarının %4-15 arası olması gerekir.