-
- Katılım
- Şubat 1, 2012
-
- Mesajlar
- 1,601
-
- Tepkime puanı
- 0
-
- Puanları
- 291
-
- Yaş
- 33
GÖKTÜRK YAZISI
Gök Türk Devleti'nin resmi yazısı olan Orkun yazısının başlangıcı çok daha eskilere gider.
Birçok kişi, Orkun yazısının Kök Türkler'le birlikte kullanılmaya başlandığını sanır
Ama işin doğrusu bu değildir.
Türkler'in çok daha eski dönemlerde de kendilerine özgü yazıları vardı
Ve bu yazı Orkun yazısının atası idi.
Yazının icat nedenlerinden biri devlet yönetimi olduğuna göre
Kök Türk Devleti'nden önce kurulmuş ve
Çok geniş alanlara yayılmış bulunan Türk devletlerinin
(Büyük Hun, Apar, Batı Apar, Batı Hun, Ak Hun gibi)
yazılarının olmadığını ileri sürmek biraz safdillik olur.
Ancak, bu eski Türk kültür andaçları, bozkırın sert iklim koşullarında yok olup gitmiştir.
Zaten, Kök Türk anıtlarında kullanılan Orkun yazısının mükemmel bir yapıya sahip olması,
bu yazının çok daha eskilerden kaldığının bir kanıtıdır.
Kaynaklar ve araştırmalar, Orkun yazısının
Kök Türkler'den önce de kullanıldığını ortaya koymaktadır.
Çinli gezgin Hiuen-Tsang (7.yy.ın ikinci yarısı
Kök Türkler'den önce Ak Hunlar'ın da yazılarının olduğunu ve
bu yazının Kök Türkler'in kullanmış olduğu Orkun yazısı ile aynı olduğunu bildirir.
Bizanslı tarihçi Prokopios da (6.yy.)
Ogur Türkleri'nin kendi yazılarını kullandıklarını kaydeder.
Bizanslı Menandros'a göre, İstemi Yabgu'nun
568 yılında Bizans imparatoruna yoladığı mektup da
''İskit (Türk) yazısı'' ile yazılmıştı.
Menandros'un İskit kelimesi ile anlatmak istediği, Kök Türkler'dir.
Taspar (Tapo) Kagan (572-581) için, bir budizm kitabı olan
Nirvana Sutra'nın Türkçe çevirisi yapılmıştı.
Hazar Kaganlığı ile Batı (Avrupa) Avar Kaganlığı'nda da
Orkun yazısı kullanılmıştır.
Mayatskiy kazılarında ele geçen keramik parçaları ve
tuğlalar üzerinde bulunan yazılar bunun kanıtlarıdır.
Ayrıca Macaristan'da bulunan ve
Orkun harfleriyle yazılmış olan dört satırlık yazıt
Batı Apar dönemine aittir.
Bizanslı Priskos (5.yy.ortası) anılarında
Hun yazmanlarının ayrı bir yazı ile hazırladıkları metinleri
Attila'ya okuduklarını söyler ki
bu da Avrupa Hunları'nın kendi öz yazılarının bulunduğunu kanıtlar.
Orkun alfabesinin harflerinden oluşan Tuna Bulgarları'nın yazısı, bu Hun yazısının devamıdır.
Demek ki, 4.yy.da Avrupa'ya gelen Hunlar, Orkun yazısını da birlikte getirmişlerdi.
Asya Hunları'nın milli yazıları da oldukça yaygındı.
Çin yıllıkları şöyle der: ''Uygurlar'ın ataları Kao-kü'ler Çince yazar,
fakat Hunca da yazarlardı. Klasikleri, Hun dili ile okurlardı''.
Buna karşın, daha sonraki dönemlerdeki Çin yıllıklarında, Türkler'in yazılarının bulunmadığına ve
Kök Türkler'in de yazı bilmediklerine dair kayıtlardan kasıt, onların Çin alfabelerini kullanmamalarıdır.
Yoksa aynı Çin kaynakları, Türkler'in Orkun yazısı ile yazdıklarını birçok kez bildirmektedir.
Mesela, yukarıdaki Türkler'in yazılarının bulunmadığını bildiren Çin kaydından
40 yıl önce, yine aynı Çin kaynakları, Kök Türk yazısından söz etmektedir.
Son yıllarda Orta Asya'da yapılan keşiflerle
Orkun yazısının Hunlar'dan daha önce de kullanıldığı ortaya konulmuştur.
Isık Göl yakınlarındaki Esik Kurganı (Altın giysili adamın mezarı), 1970'de açılmış ve
içindeki gümüş bir çanağın üzerinde Orkun yazısı ile yazılmış satırlara rastlanmıştır.
Esik Kurganı, MÖ 5-4.yy.dan kalmadır.
Ayrıca, Tanrı Dağları'ndaki MÖ 2.yy.a ait Kurday Kurganı'nda da
Orkun yazısı ile yazılmış 5 harflik bir metin vardır.
İlerideki kazı ve araştırmalarla birlikte bu örneklerin çoğalacağı muhakkaktır.
ORKUN YAZISININ KÖKENİ
Orkun yazısının nereden çıktığı konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür.
Bu yazının kökeni ile ilgili başlıca görüşler şunlardır:
İskandinav run'ları, Arami, İrani, Eski Türk damgaları
Sogd, Pehlevi, Parth, Grek.
Her nedense, araştırmacıların çoğu
Millî Türk Yazısı'na Sami (Arami) ve İndo-İrani bir köken bulmak için
yoğun bir çaba göstermektedirler.
Ancak bu görüşler pek inandırıcı değildir.
Nedenleri de şunlardır:
Öncelikle, Türk-Orkun harfleri çentme-oyma (runik) nitelik taşırlar ki
Türkler'in çevresindeki kavimlerden ne İranlılar, ne Hintliler,
ne de Çinliler bu tür harf kullanmamışlardır.
Arami alfabesi ve ondan türeyen yazılar da
(Armazique, Parsi, Pehlevi, Sogd vb) çentme-oyma nitelik taşımazlar.
Karakter bakımından Orkun yazısına en yakın tek alfabe
batıdaki eski Germen runik yazısıdır ki,
Orkun-Türk yazısı ile Germen runik yazısı arasında
ne tarihi açıdan, ne de dil açısından bir ilgi yoktur.
Arami alfabesindeki 22 harfe karşılık,
Orkun alfabesinde 38 harf vardır ve
Orkun yazısının Arami ya da İrani bir alfabeden kaynaklandığını öne sürenler,
bu alfabelerin daha o çağlarda Türkler tarafından
Türk dilinin fonetiğine göre nasıl düzeltilip geliştirildiğini açıklayamamaktadırlar.
Türk yazısına köken olduğu iddia edilen Pehlevi ve
Aramazique yazıların ilk örnekleri
en erken milad sıralarına indiği halde,
Türk yazısının ilk örnekleri çok daha eskilere
MÖ 5-4.yy.lara (Esik ve Kuray kurganları) değin gitmektedir.
Orkun yazısının kaynağı hakkında ileri sürülen görüşlerden
en doğrusu ve akla yatkın olanı
bu yazının Eski Türk damgalarından çıktığı görüşüdür.
Nitekim Çinliler, Eski Türkler'in değnekler üzerine çentikler çizerek
ok ucuyla balmumu üstüne işaretler yazarak haberleştiklerini ve
resmi belgelerini saptadıklarını bildirmektedirler.
Orkun yazısının Türk buluşu olduğunu söyleyenler
bu yazının eski Türk damga ve işaretlerinden çıktığını kabul ederler.
Gerçekten de Orkun yazısındaki harflerden OK sesini veren harf ok'a
( A ) Y sesini veren harf Ay'a, ( E) S sesini veren harf süngüye,
( E )B sesini veren harf ev'e (Eski Türkçe'de ''eb'')
( A ) T-T ( A )sesini veren harf dağ'a (Eski Türkçe'de ''tag'')
( E )L sesini veren harf el'e, ( E ) R sesini veren harf de
er'e yani adam'a benzemektedir.
ORKUN YAZISININ İMLASI
Orkun yazısı, Göktürk Anıtları'ndan önce Yenisey yazıtlarında da kullanılmıştır.
Yenisey yazıtlarında 150'den fazla işaret vardır.
Bu işaretlerin sayısı Göktürk Anıtları'nda 38'e düşürülmüştür
(sözcük ayırma işareti hariç).
Yukarıdaki tabloda bir örneğini gördüğünüz Orkun Alfabesi
38 harften ve bir sözcük ayırma iminden oluşur.
Harflerin karakteri, genel olarak, kesin ve
düz çizgilerden oluşması ve birbirleriyle bitişmemesidir.
Orkun yazısı sağdan sola ve yukarıdan aşağıya doğru yazılır.
Alfabedeki 38 harfin 34'ü ünsüz, 4'ü ünlüdür.
Kimi ünsüzlerin ince ve kalın ünlülülerle ayrı ayrı kulanılan iki türü vardır.
Kimi ünsüzler ise iki sesin birleşmesinden oluşur.
Sözcük başı ve içinde A harfi yazılmaz ama sözcük sonunda muhakkak belirtilir.
Bunun nedeni, ünsüz işaretlerinin çoğunun A ya da E ile başlayıp
yine A ya da E sesi ile biten ses öbeği değerinde olmasıdır.
Örneklerde, ince ünlülerle birlikte kullanılan S harfinin bazan
Ş sesi yerine kulanıldığı görülür.
Benzer biçimde Ş harfi de bazan kalın S sesi için kullanılmıştır.
Sözcük başındaki I,İ,O,U,Ö,Ü ünlüleri her zaman yazılır.
Gök Türk Devleti'nin resmi yazısı olan Orkun yazısının başlangıcı çok daha eskilere gider.
Birçok kişi, Orkun yazısının Kök Türkler'le birlikte kullanılmaya başlandığını sanır
Ama işin doğrusu bu değildir.
Türkler'in çok daha eski dönemlerde de kendilerine özgü yazıları vardı
Ve bu yazı Orkun yazısının atası idi.
Yazının icat nedenlerinden biri devlet yönetimi olduğuna göre
Kök Türk Devleti'nden önce kurulmuş ve
Çok geniş alanlara yayılmış bulunan Türk devletlerinin
(Büyük Hun, Apar, Batı Apar, Batı Hun, Ak Hun gibi)
yazılarının olmadığını ileri sürmek biraz safdillik olur.
Ancak, bu eski Türk kültür andaçları, bozkırın sert iklim koşullarında yok olup gitmiştir.
Zaten, Kök Türk anıtlarında kullanılan Orkun yazısının mükemmel bir yapıya sahip olması,
bu yazının çok daha eskilerden kaldığının bir kanıtıdır.
Kaynaklar ve araştırmalar, Orkun yazısının
Kök Türkler'den önce de kullanıldığını ortaya koymaktadır.
Çinli gezgin Hiuen-Tsang (7.yy.ın ikinci yarısı
Kök Türkler'den önce Ak Hunlar'ın da yazılarının olduğunu ve
bu yazının Kök Türkler'in kullanmış olduğu Orkun yazısı ile aynı olduğunu bildirir.
Bizanslı tarihçi Prokopios da (6.yy.)
Ogur Türkleri'nin kendi yazılarını kullandıklarını kaydeder.
Bizanslı Menandros'a göre, İstemi Yabgu'nun
568 yılında Bizans imparatoruna yoladığı mektup da
''İskit (Türk) yazısı'' ile yazılmıştı.
Menandros'un İskit kelimesi ile anlatmak istediği, Kök Türkler'dir.
Taspar (Tapo) Kagan (572-581) için, bir budizm kitabı olan
Nirvana Sutra'nın Türkçe çevirisi yapılmıştı.
Hazar Kaganlığı ile Batı (Avrupa) Avar Kaganlığı'nda da
Orkun yazısı kullanılmıştır.
Mayatskiy kazılarında ele geçen keramik parçaları ve
tuğlalar üzerinde bulunan yazılar bunun kanıtlarıdır.
Ayrıca Macaristan'da bulunan ve
Orkun harfleriyle yazılmış olan dört satırlık yazıt
Batı Apar dönemine aittir.
Bizanslı Priskos (5.yy.ortası) anılarında
Hun yazmanlarının ayrı bir yazı ile hazırladıkları metinleri
Attila'ya okuduklarını söyler ki
bu da Avrupa Hunları'nın kendi öz yazılarının bulunduğunu kanıtlar.
Orkun alfabesinin harflerinden oluşan Tuna Bulgarları'nın yazısı, bu Hun yazısının devamıdır.
Demek ki, 4.yy.da Avrupa'ya gelen Hunlar, Orkun yazısını da birlikte getirmişlerdi.
Asya Hunları'nın milli yazıları da oldukça yaygındı.
Çin yıllıkları şöyle der: ''Uygurlar'ın ataları Kao-kü'ler Çince yazar,
fakat Hunca da yazarlardı. Klasikleri, Hun dili ile okurlardı''.
Buna karşın, daha sonraki dönemlerdeki Çin yıllıklarında, Türkler'in yazılarının bulunmadığına ve
Kök Türkler'in de yazı bilmediklerine dair kayıtlardan kasıt, onların Çin alfabelerini kullanmamalarıdır.
Yoksa aynı Çin kaynakları, Türkler'in Orkun yazısı ile yazdıklarını birçok kez bildirmektedir.
Mesela, yukarıdaki Türkler'in yazılarının bulunmadığını bildiren Çin kaydından
40 yıl önce, yine aynı Çin kaynakları, Kök Türk yazısından söz etmektedir.
Son yıllarda Orta Asya'da yapılan keşiflerle
Orkun yazısının Hunlar'dan daha önce de kullanıldığı ortaya konulmuştur.
Isık Göl yakınlarındaki Esik Kurganı (Altın giysili adamın mezarı), 1970'de açılmış ve
içindeki gümüş bir çanağın üzerinde Orkun yazısı ile yazılmış satırlara rastlanmıştır.
Esik Kurganı, MÖ 5-4.yy.dan kalmadır.
Ayrıca, Tanrı Dağları'ndaki MÖ 2.yy.a ait Kurday Kurganı'nda da
Orkun yazısı ile yazılmış 5 harflik bir metin vardır.
İlerideki kazı ve araştırmalarla birlikte bu örneklerin çoğalacağı muhakkaktır.
ORKUN YAZISININ KÖKENİ
Orkun yazısının nereden çıktığı konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür.
Bu yazının kökeni ile ilgili başlıca görüşler şunlardır:
İskandinav run'ları, Arami, İrani, Eski Türk damgaları
Sogd, Pehlevi, Parth, Grek.
Her nedense, araştırmacıların çoğu
Millî Türk Yazısı'na Sami (Arami) ve İndo-İrani bir köken bulmak için
yoğun bir çaba göstermektedirler.
Ancak bu görüşler pek inandırıcı değildir.
Nedenleri de şunlardır:
Öncelikle, Türk-Orkun harfleri çentme-oyma (runik) nitelik taşırlar ki
Türkler'in çevresindeki kavimlerden ne İranlılar, ne Hintliler,
ne de Çinliler bu tür harf kullanmamışlardır.
Arami alfabesi ve ondan türeyen yazılar da
(Armazique, Parsi, Pehlevi, Sogd vb) çentme-oyma nitelik taşımazlar.
Karakter bakımından Orkun yazısına en yakın tek alfabe
batıdaki eski Germen runik yazısıdır ki,
Orkun-Türk yazısı ile Germen runik yazısı arasında
ne tarihi açıdan, ne de dil açısından bir ilgi yoktur.
Arami alfabesindeki 22 harfe karşılık,
Orkun alfabesinde 38 harf vardır ve
Orkun yazısının Arami ya da İrani bir alfabeden kaynaklandığını öne sürenler,
bu alfabelerin daha o çağlarda Türkler tarafından
Türk dilinin fonetiğine göre nasıl düzeltilip geliştirildiğini açıklayamamaktadırlar.
Türk yazısına köken olduğu iddia edilen Pehlevi ve
Aramazique yazıların ilk örnekleri
en erken milad sıralarına indiği halde,
Türk yazısının ilk örnekleri çok daha eskilere
MÖ 5-4.yy.lara (Esik ve Kuray kurganları) değin gitmektedir.
Orkun yazısının kaynağı hakkında ileri sürülen görüşlerden
en doğrusu ve akla yatkın olanı
bu yazının Eski Türk damgalarından çıktığı görüşüdür.
Nitekim Çinliler, Eski Türkler'in değnekler üzerine çentikler çizerek
ok ucuyla balmumu üstüne işaretler yazarak haberleştiklerini ve
resmi belgelerini saptadıklarını bildirmektedirler.
Orkun yazısının Türk buluşu olduğunu söyleyenler
bu yazının eski Türk damga ve işaretlerinden çıktığını kabul ederler.
Gerçekten de Orkun yazısındaki harflerden OK sesini veren harf ok'a
( A ) Y sesini veren harf Ay'a, ( E) S sesini veren harf süngüye,
( E )B sesini veren harf ev'e (Eski Türkçe'de ''eb'')
( A ) T-T ( A )sesini veren harf dağ'a (Eski Türkçe'de ''tag'')
( E )L sesini veren harf el'e, ( E ) R sesini veren harf de
er'e yani adam'a benzemektedir.
ORKUN YAZISININ İMLASI
Orkun yazısı, Göktürk Anıtları'ndan önce Yenisey yazıtlarında da kullanılmıştır.
Yenisey yazıtlarında 150'den fazla işaret vardır.
Bu işaretlerin sayısı Göktürk Anıtları'nda 38'e düşürülmüştür
(sözcük ayırma işareti hariç).
Yukarıdaki tabloda bir örneğini gördüğünüz Orkun Alfabesi
38 harften ve bir sözcük ayırma iminden oluşur.
Harflerin karakteri, genel olarak, kesin ve
düz çizgilerden oluşması ve birbirleriyle bitişmemesidir.
Orkun yazısı sağdan sola ve yukarıdan aşağıya doğru yazılır.
Alfabedeki 38 harfin 34'ü ünsüz, 4'ü ünlüdür.
Kimi ünsüzlerin ince ve kalın ünlülülerle ayrı ayrı kulanılan iki türü vardır.
Kimi ünsüzler ise iki sesin birleşmesinden oluşur.
Sözcük başı ve içinde A harfi yazılmaz ama sözcük sonunda muhakkak belirtilir.
Bunun nedeni, ünsüz işaretlerinin çoğunun A ya da E ile başlayıp
yine A ya da E sesi ile biten ses öbeği değerinde olmasıdır.
Örneklerde, ince ünlülerle birlikte kullanılan S harfinin bazan
Ş sesi yerine kulanıldığı görülür.
Benzer biçimde Ş harfi de bazan kalın S sesi için kullanılmıştır.
Sözcük başındaki I,İ,O,U,Ö,Ü ünlüleri her zaman yazılır.