Fiil
Farsça’da fiil masdarları iki çeşittir. Sonu ﺩﻥ ( -den) ile biten ve sonu ﺗﻦ (-ten) ile biten masdarlar.
Dîden ﺩﻳﺪﻥ (dî-den) görmek
Reften ﺭﻓﺘﻦ (ref-ten) gitmek gibi.
Bütün fiil çekimleri masdarlardan elde edilen iki kök esas alınarak yapılır. Birincisi, geçmiş zaman gövdesi (mâzî kökü), ikincisi geniş zaman gövdesi (hal kökü)dir.
Geçmiş zaman gövdesi , masdarın sonundaki ﻥ (nun) harfinin atılması ile elde edilir.
(reften / reft) “gitti”.
Fiillerin geniş zaman gövdeleri aynı zamanda o fiillerin emir ikinci tekil şahıslarıdır.
ﺩﻳﺪﻥ (dîden) görmek ﺑﻴﻦ (bîn) gör
Ortaçlar
Bir fiilin geniş zaman gövdesinin sonuna ( ﻩ ) harfinin getirilmesi ile edilgen ortaç (ism-i mef’ûl) elde edilir.
ﺩﻳﺪﻩ / Dîde= görmüş
ﺭﻓﺘﻪ / Refte= gitmiş
Geniş zaman gövdesinin sonuna (â, ân, ende) ﺁ ، ﺁﻥ، ﻩﺍﻧﺪ ekleri getirilerek etken ortaç (ism-i fâil) elde edilir.
ﺑﻴﻨﺎ / Bînâ (gören, görücü)
ﺑﻴﻨﺎﻥ / Bînân (gören, görerek)
ﺑﻴﻨﺪﻩ / Bînende (gören)
ﺭﻭﺍ / Revâ (giden)
ﺭﻭﺍﻥ / Revân (giden, giderek)
ﺭﻭﻧﺪﻩ / Revende (giden)
Gerçek etken ortaç “ ende ” ekiyle türetilen şekildir. Fiil masdarının sonuna liyâkat ya’sı denilen “ya” harfi getirilerek gelecek zaman ortacı oluşturulur.
ﺩﻳﺪﻥ) ﺩﻳﺪﻧﯽ ) / (Dîdenî) görülmeye değer
görülecek
Bir fiilin geniş zaman gövdesinin sonuna “-iş” ﺵ geçmiş zaman gövdesinin sonuna “âr” ﺁﺭ ekleri
getirilmek suretiyle yeni isim türetmek
mümkündür.
Fiil Çekimi
Geçmiş zaman gövdesi esas alınarak çekilen fiillerde sırasıyla şu ek fiiller kullanılır:
Birinci tekil şahıs em ﻡ im
İkinci tekil şahıs î ﯼ sin
Üçüncü tekil şahıs - -
Birinci çoğul şahıs îm ﻳﻢ ik
İkinci çoğul şahıs îd ﻳﺪ niz
Üçüncü çoğul şahıs end ﻧﺪ ler
Üçüncü tekil şahıs geniş zaman gövdesinin sonuna (ed) ﺩ eki getirilir.
Fiilin edilgen ortacının esas alındığı çekimlerde edilgen ortacın ardından sırasıyla şu ekler getirilir:
Birinci tekil şahıs em ﻣﺎ im
İkinci tekil şahıs î ﺍﯼ sin
Üçüncü tekil şahıs est ﺍﺳﺖ dir
Birinci çoğul şahıs îm ﺍﻳﻢ iz
İkinci çoğul şahıs îd ﺍﻳﺪ siniz
Üçüncü çoğul şahıs end ﺍﻧﺪ lerdir
ﺍﺳﺘﻦ veya ﻫﺴﺘﻦ (-imek) masdarı şöyle
çekilir:
ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻫﺴﺘﻴﺪ ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻫﺴﺖ ﻫﺴﺘﯽ ﻫﺴﺘﻢ
Esten ﺍﺳﺘﻦ fiilinin yalnız üçüncü tekil şahsı kullanılır. ﺍﺳﺖ Bu fiil isim, sıfat ve zamirlerle birleşebilir.
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺭﻡ Âmûzgârem / öğretmenim
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺩﯼ Âmûzgârî / öğretmensin
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺩﺳﺖ Âmûzgârest / öğretmendir
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺭﻳﻢ Âmûzgârîm / öğretmeniz
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺭﻳﺪ Âmûzgârîd / öğretmensiniz
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺭﻧﺪ Âmûzgârend / öğretmendirler
Yapıları söz konusu olduğunda Farsça’da
beş çeşit fiil vardır:
1.sade fiil gitmek ﺭﻓﺘﻦ
2.önekli fiil geri dönmek ﺑﺮﮔﺸﺘﻦ
3.birleşik fiil soru sormak ﺳﺆﺍﻝ ﻛﺮﺩﻥ
4.dönüşlü fiil hoşuna gitmek ﺧﻮﺵ ﻛﺴﻰ (ﺭﺍ) ﺁﻣﺪﻥ
5.deyim fiil inadı bırakmak ﺧﺮﺷﻴﻄﺎﻥ ﺭﺍ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺁﻣﺪﻥ
Farsça’da fiil masdarları iki çeşittir. Sonu ﺩﻥ ( -den) ile biten ve sonu ﺗﻦ (-ten) ile biten masdarlar.
Dîden ﺩﻳﺪﻥ (dî-den) görmek
Reften ﺭﻓﺘﻦ (ref-ten) gitmek gibi.
Bütün fiil çekimleri masdarlardan elde edilen iki kök esas alınarak yapılır. Birincisi, geçmiş zaman gövdesi (mâzî kökü), ikincisi geniş zaman gövdesi (hal kökü)dir.
Geçmiş zaman gövdesi , masdarın sonundaki ﻥ (nun) harfinin atılması ile elde edilir.
(reften / reft) “gitti”.
Fiillerin geniş zaman gövdeleri aynı zamanda o fiillerin emir ikinci tekil şahıslarıdır.
ﺩﻳﺪﻥ (dîden) görmek ﺑﻴﻦ (bîn) gör
Ortaçlar
Bir fiilin geniş zaman gövdesinin sonuna ( ﻩ ) harfinin getirilmesi ile edilgen ortaç (ism-i mef’ûl) elde edilir.
ﺩﻳﺪﻩ / Dîde= görmüş
ﺭﻓﺘﻪ / Refte= gitmiş
Geniş zaman gövdesinin sonuna (â, ân, ende) ﺁ ، ﺁﻥ، ﻩﺍﻧﺪ ekleri getirilerek etken ortaç (ism-i fâil) elde edilir.
ﺑﻴﻨﺎ / Bînâ (gören, görücü)
ﺑﻴﻨﺎﻥ / Bînân (gören, görerek)
ﺑﻴﻨﺪﻩ / Bînende (gören)
ﺭﻭﺍ / Revâ (giden)
ﺭﻭﺍﻥ / Revân (giden, giderek)
ﺭﻭﻧﺪﻩ / Revende (giden)
Gerçek etken ortaç “ ende ” ekiyle türetilen şekildir. Fiil masdarının sonuna liyâkat ya’sı denilen “ya” harfi getirilerek gelecek zaman ortacı oluşturulur.
ﺩﻳﺪﻥ) ﺩﻳﺪﻧﯽ ) / (Dîdenî) görülmeye değer
görülecek
Bir fiilin geniş zaman gövdesinin sonuna “-iş” ﺵ geçmiş zaman gövdesinin sonuna “âr” ﺁﺭ ekleri
getirilmek suretiyle yeni isim türetmek
mümkündür.
Fiil Çekimi
Geçmiş zaman gövdesi esas alınarak çekilen fiillerde sırasıyla şu ek fiiller kullanılır:
Birinci tekil şahıs em ﻡ im
İkinci tekil şahıs î ﯼ sin
Üçüncü tekil şahıs - -
Birinci çoğul şahıs îm ﻳﻢ ik
İkinci çoğul şahıs îd ﻳﺪ niz
Üçüncü çoğul şahıs end ﻧﺪ ler
Üçüncü tekil şahıs geniş zaman gövdesinin sonuna (ed) ﺩ eki getirilir.
Fiilin edilgen ortacının esas alındığı çekimlerde edilgen ortacın ardından sırasıyla şu ekler getirilir:
Birinci tekil şahıs em ﻣﺎ im
İkinci tekil şahıs î ﺍﯼ sin
Üçüncü tekil şahıs est ﺍﺳﺖ dir
Birinci çoğul şahıs îm ﺍﻳﻢ iz
İkinci çoğul şahıs îd ﺍﻳﺪ siniz
Üçüncü çoğul şahıs end ﺍﻧﺪ lerdir
ﺍﺳﺘﻦ veya ﻫﺴﺘﻦ (-imek) masdarı şöyle
çekilir:
ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻫﺴﺘﻴﺪ ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻫﺴﺖ ﻫﺴﺘﯽ ﻫﺴﺘﻢ
Esten ﺍﺳﺘﻦ fiilinin yalnız üçüncü tekil şahsı kullanılır. ﺍﺳﺖ Bu fiil isim, sıfat ve zamirlerle birleşebilir.
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺭﻡ Âmûzgârem / öğretmenim
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺩﯼ Âmûzgârî / öğretmensin
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺩﺳﺖ Âmûzgârest / öğretmendir
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺭﻳﻢ Âmûzgârîm / öğretmeniz
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺭﻳﺪ Âmûzgârîd / öğretmensiniz
ﺁﻣﻮﺯﮔﺎﺭﻧﺪ Âmûzgârend / öğretmendirler
Yapıları söz konusu olduğunda Farsça’da
beş çeşit fiil vardır:
1.sade fiil gitmek ﺭﻓﺘﻦ
2.önekli fiil geri dönmek ﺑﺮﮔﺸﺘﻦ
3.birleşik fiil soru sormak ﺳﺆﺍﻝ ﻛﺮﺩﻥ
4.dönüşlü fiil hoşuna gitmek ﺧﻮﺵ ﻛﺴﻰ (ﺭﺍ) ﺁﻣﺪﻥ
5.deyim fiil inadı bırakmak ﺧﺮﺷﻴﻄﺎﻥ ﺭﺍ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺁﻣﺪﻥ