Elit nedir? Toplum hayatında elitlerin rolü

Elit, Fransızca kökenli bir sözcüktür; “seçkin” anlamına gelir. Elit kavramı, iktidar, ayrıcalık ve toplumsal etki gibi temel etmenler üzerinden tanımlanır. Siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal (spor gibi) ya da entelektüel alanlarda öne çıkan ve karar alma süreçlerinde fikir ve davranışlarıyla belirleyici olan kişi ya da gruplar, “ELİT” olarak nitelendirilir.




Elit nedir? Toplum hayatında elitlerin rolü
Sosyolojik bağlamda ise elit sözcüğü; belirli bir alanda bilgiye, güce, servete ya da itibara sahip olan, bu nedenle toplumun geri kalanına göre daha fazla söz ve etki olanağına sahip bireyleri ya da grupları ifade eder.

Elitler, genellikle toplumun üst kademelerinde yer alır, kişilik ve davranışlarıyla rol modeli oluştururlar. Sosyal değerlerin (ahlâk dahil) inşası, kamusal eğilimlerin belirlenmesi yanında -resmî rolleri varsa- kaynakların dağılımında da rol oynarlar.


Tanım aşağı yukarı bu. Ya elitlerin Toplumsal İşlevleri?

Karar alma ve yönlendirme işlevi​

Siyasal elitler, resmî kurumların (devletin) idaresinden, yasa yapımına kadar geniş bir alanda belirleyici olabilirler. Diğer yandan, ekonomik elitler piyasaları yönlendirirken, kültürel elitler, norm ve değerlerin inşasında önemli roller üstlenir. Ahlâk, estetik (sanat), düşünce (bilim) ve âdâb-ı muaşeret (bir toplulukta uyulması gereken ve insanlar arasındaki ilişkileri düzenleyen nezaket, saygı ve görgü kuralları) alanlarında öncü ve örnek rolü oynarlar.

Entelektüel ve kültürel rehberlik/öncülük ve örnek olma hâli​

Aydınlar, akademisyenler, sanatçılar gibi entelektüel elitler, düşünsel dönüşümlerin öncülüğünü yaparlar. Yeni fikirlerin, eleştirel yaklaşımların ve alternatif yaşam, düşünce ve sanat tarzlarının/akımlarının topluma taşınması, genellikle bu kesim aracılığıyla gerçekleşir.

Elitler, davranış biçimleriyle ve yaşam tarzlarıyla toplumun geniş kesimlerine örnek teşkil ederler. Giyimden dile, tüketim alışkanlıklarından estetik tercihlere, davranış inceliklerine, düşünce akımlarına kadar pek çok alanda standartlar belirler ve bu yönüyle hem kültürel hem sosyal farklılık ve farkındalık yaratırlar. Buna ÜST-KÜLTÜR de diyebiliriz.

Elit nedir? Toplum hayatında elitlerin rolü
Bu anlamda tüm ulusların elitleri birbirine benzer; benzer değer ve davranış kalıpları sergilerler. Bu nedenle birçok konuda etkileşim ve işbirliği hâlindedirler. Eğer bir toplum, yavaş gelişiyor (zaten orada elitler ya zayıf ya da etkisizdir), yükselme olasılığı sınırlı, dar bir orta sınıfa sahipse, elitlerle toplumun geri kalanı arasında makas açılır ve toplumsal -sınıf farkı benzeri- bir ayrışma gerçekleşir.

Bu durumda: A – Elitler ve toplum arasındaki mesafe büyürse, elit konumu bir AYRICALIK olarak algılanır. Bu da elitlerin öncü ve örnek rolü oynamasını zorlaştırır. Varlıkları, farkları ve ayrıcalıkları toplumsal eşitsizliğin nedeni olarak görülür. Elitlerin toplumsal kaynaklara öncelikli erişimi, bu algıyı daha da pekiştirebilir. Oluşan sosyal-kültürel saflaşmalar, toplumun adalet duygusunu sarsabilir. Yavaş gelişen, sanayileşemeyen, ekonomik kategorileri az (işbölümü gelişmemiş), verimsiz üreten, sermaye üretmekte zorlanan, dolayısıyla bir sanayi (veya sanayi sonrası) toplumunda oluşan işbölümü ve sosyal sınıflardan mahrum toplumlarda ne olur? A – Amorf, (modern) sınıf bilinci olmayan; boşalan köylerden kentlere yığılan, örgütsüz, niteliksiz bir kitle ortaya çıkar. Artık onlar, kır kültürü (cemaat) kültürü ile kent kültürü arasındaki “arafta” yaşayan, bir nedensellik referansı olmayan, modern dünyayı anlamakta zorlanan, mesleksiz, az eğitimli, zor geçinen ve bu nedenle hayatlarını kolaylaştıracak her otoriteye tâbi olmaya hazır yığınlardır. Tarikat-cemaat yapıları, partiler ama en çok da tüm inkârlarıyla devlete yanaşırlar. Sosyolojide buna YANAŞMA veya MÜŞTERİ (client) olma hâli denir. Bireysel iradelerini, özgürlüklerini bu otoritelere devrederler. Artık onlar ÖZNE olma nitelikleri sergilemezler. Tâbi oldukları otoritelerce yönlendirilirler.




Elit nedir? Toplum hayatında elitlerin rolü

Fırsatçı sıradanlık ve anti-elit önderlik​

Elit ile yığınlar arasındaki ekonomik-kültürel-sosyal (güdük orta sınıf nedeniyle) boşluğu doldurmak için yeni bir sosyal kategori harekete geçer. Bu kategori, en iyi tabirle “TAŞRA MÜTEŞEBBİSLERİ” ile onların kente taşınmış, eğitim ve siyaset yoluyla merkezî ve yerel yönetimlerde etkinlik kazanmış, tanınmaya, statüye, güce ve paraya açlık düzeyinde özlem duyan benzerleridir. Kendilerini “yerli ve millî” diye tanımlayarak bir yandan geleneksel değerlere (son tahlilde bu din ve cemaat değerleridir) sahip çıktıklarını iddia ederler, diğer yandan hukuk dahil evrensel değer ve ölçülerden uzak, kendilerinin merkezinde bulunduğu bir edinim ve kontrol düzeni kurarlar.