"Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu DSM-5’ e göre çocuk ve ergenlerde en sık görülen nörogelişimsel bozukluklar arasındadır. Dikkat eksikliği ya da aşırı hareketlilik bozukluğu 12 yaşından önce başlayan, bireyin bulunduğu birçok ortamda ortaya çıkan ve gelişimsel düzeyde orantısız bir şekilde en az 6 ay süren bir bozukluktur.”
Okul dönemi çocuğu olan anne-babalar çocuklarının ders çalışmıyor olmalarından, okuldaki öğretmenlerin de öğrencilerinin dersi dinlemiyor ve ilgisiz davranmalarından çoğu zaman şikâyetçidirler. Aslında çocuğun ders çalışmıyor ya da dersi dinlemiyor olmasının ya da başka şeylerle uğraşmasının birçok sebebi olabilir. Uzun ders saatleri, hareket gerektirmeyen sürekli masa başı etkinlikleri, otoriter bir tutum da bazen buna sebep olabilir. İhtimaller üzerinden konuştuğumuzda bu sorunun birçok sebebi olabilir. Bunların birisi de okul öncesi dönemde de fark edebileceğimiz – fark etmemiz gereken- ‘’Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu’’ dur. Bireyde her ikisinin aynı anda olabileceği gibi birinin de baskın olduğu durumlar da olabilir. Dikkat eksikliği bozukluğu aşağıda sayılan en az 6 belirti ile kendini gösterir.
• Ayrıntılara özen göstermeme ya da bunları unutma
• Uzun süre dikkatini sürdürememe bir yere odaklanamama
• Dinlemiyor gibi görünme
• Verilen görevleri bitirememe, çoğu zaman yarıda bırakma
• Yapacağı günlük basit bir iş olsa bile düzene koymakta güçlük çekme
• Özellikle zihinsel çaba gerektirecek işlerden kaçınma
• Yapacağı gündelik basit işler için bile olan araç gereçleri kaybetme
• Bir işe başlamada sorun yaşandığı gibi sürdürme zorluk yaşama dikkatin kolaylıkla dağılması
• Hem başkalarının hem de kişinin de fark ettiği günlük etkinliklerde unutkanlık yaşama
Bir diğer kapsama alanı olan aşırı hareketlilik ve dürtüsellik kendi varlığını şu şekilde gösterir:
• Ellerinin ayakların sürekli kıpır kıpır olduğu yerinde duramama hali
• Oturması gereken yerde sık sık ayağa kalkıp hareket etme ihtiyacında bulunma, oturduğu yerden kalkma
• Bulunduğu ortamın önemi olmaksızın koşturmaca içinde bazen de bir yerlere tırmanır olma
• Sessizliği sürdürememe durumu
• Her an hareket halinde, aşırı hareketli olma
• Yine bulunduğu ortamın önemi olmaksızın çok konuşma
• Sorulan sorulara anında cevap verme
• Sıra düzenine uymama ve sırasını beklememe
• Diğer insanlarla iletişim halindeyken sürekli araya girme ve kesme
DEHB tanısı için bu belirtilerin en az 6 tanesinin son 6 ay boyunca birçok ortamda görülüyor olması gerekir, bazen birleşik görünüm bazen de sadece birinin baskın olduğu durumlarda olabilir. Bu tanıyı koymak için çoklu yaklaşımdan yararlanmak daha sağlıklı olacaktır. DSM-5 tanı ölçütleri, görüşme, gözlem, çeşitli derecelendirme ölçeği, test ve envanterden faydalanmak gerekir. Unutmayın ki erken tanı erken tedavi için önemlidir.
Genetik ( aileden gelen), nöroanotomik, nörofizyolojik, nörokimyasal etkenler olabileceği gibi alkol, sigara, prematüre doğum, kafa travması, beyin tümörleri, kurşun zehirlenmesi ve lösemi gibi birçok etken bu bozukluğa neden olabilir.
Bu yazıda anlatmak istediğim şey, sorunu çok fazla konuşmak yerine sorunu çerçeve edip soruna çözümler bulmaya yardımcı olmaktır. Tanımları genişletebilir, farklı farklı pencerelerden bakabiliriz. DEHB tanısına biz ya da bir yakınımız veya bir öğrencimiz sahip olabilir. Bu aşamada DEHB’li bireyle karşı karşıya gelen anne babalar ya da öğretmenler çoğu zaman çocukların kendilerine karşı geldiği, kendilerine cephe aldığı ya da tüm olanları bilerek yaptıklarını düşünüyordular. Hâlbuki bu, bir nörogelişimsel bir bozukluktur. Gerekli bilgilendirme yapıldıktan sonra şu öneriler uygun olabilir:
• Hepsinden önce sabırlı olmalı ve sürecin bilincinde olarak hareket etmeli. Kişini davranışları hemen yargılanmamalı ancak kişinin de bunu kullanarak suiistimal etmesine de izin verilmemeli
• Psikiyatr eşliğinde ilaçlı tedaviye başlamalı ( Her zaman ilaç gerekmeyebilir)
Unutmayın ki bir tıp hekimi kişiye ilaç veriyorsa bunun mutlaka yararı olacağını düşünerek veriyordur. Dozu ve kullanım sıklığı bireye özel olmalıdır.
• Bireye ve aileye süreci nasıl yönetebileceklerini sağlayan psiko-eğitimler verilmeli, bireye ilaç kullansın ya da kullanmasın gerekirse psikoterapi desteği sağlanmalı
• Özellikle çocuklarda ödül sistemi uygulanmalı, bu bazen suiistimal edilebilir; diğer çocuklara göre hemen ve daha çok ödül isteyebilirler.
• Yapılan uğraşta daha sık geribildirim ve takibi yapılmalı. Yapmaması gereken değil yapması gerekenler söylenmeli
• İstendik olumlu davranış sağlandığında somut ödüller daha cazip gelecektir.
• Her ne olursa olsun tutarlı ve net olmalı, kuralların çiğnenmesine izin verilmemeli, çünkü DEHB bir sınırsızlık getirebilir.
• Medyum değiliz ama problemi önceden fark etmek ve önlemler almak sağlıklı olacaktır. Problemi kestiremiyor olsak bile kuralları hatırlatmak yardımcı olacaktır.
• Bulunulan ortamda çok fazla hareketli görsel, dikkat dağıtıcı uyaranlar olmamalı
• Günümüz teknoloji kullanımı, DEHB tanısı için en büyük sebeplerdendir. Sürekli akan görüntü; dikkat dağınıklığına, odak kuramamaya sebep olacaktır. Teknolojinin içeriğinde var olan bir kısım yoğun saldırganlık ise dürtüselliğe sebep olabilir. Teknoloji bireyin modern emziği olmamalıdır.
• Özellikle enerjilerini atacak spora yöneltmek, koşu, yüzme olabileceği gibi ilgisine yönelik başka bir spor dalı da olabilir.
• Eğer öğrenci ve ders çalışması gerekiyorsa ilk etapta 25’er dakikalık çalışma süresi ve 5’er dakikalık molalar ile başlayıp etkin dönütler ve ödüllerle çalışma süresi artırılmalıdır.
• Eğer ödev yapma veya proje bitirmesi gerekiyorsa bir kere de bitirmek yerine ara vermesine izin verilebilir. Bu aralarda enerjisini boşaltacak koşma zıplama gibi küçük etkinlikler yapabilir.
• Birden fazla fonksiyonu olan parçalara ayrılıp birleştirilebilen, içinde gizemler barındıran oyuncaklara sahip olunabilir. Çok kapısı, odası olan oyun evleri veya origami mantığından yararlanmak fayda sağlayabilir. Ya da yaratıcılığı sağlayacak kendi oyuncaklarını kil, kum, oyun hamuru ya da çeşitli materyallerden yapmasını sağlanabilir.
• Puzzle yapma
• Resimdeki eksikliği bulma
• İki resim arasındaki farkı bulma
• Çeşitli yönergeler verip hem tekrar etmesini hem de uygulamasını sağlama, bazen müzik eşliliğinde basit donma oyunları olabilir
• Çeşitli dikkat geliştirici kutu oyunları
• Zeka Küpleri
• Labirent çözme
• Satranç Oynama
• Sudoku Çözme
Gibi birçok öneri sizlere yarar sağlayacaktır. En önemlisi ise bireyi tanıyıp ona göre önerileri uygulamaktır.
Okul dönemi çocuğu olan anne-babalar çocuklarının ders çalışmıyor olmalarından, okuldaki öğretmenlerin de öğrencilerinin dersi dinlemiyor ve ilgisiz davranmalarından çoğu zaman şikâyetçidirler. Aslında çocuğun ders çalışmıyor ya da dersi dinlemiyor olmasının ya da başka şeylerle uğraşmasının birçok sebebi olabilir. Uzun ders saatleri, hareket gerektirmeyen sürekli masa başı etkinlikleri, otoriter bir tutum da bazen buna sebep olabilir. İhtimaller üzerinden konuştuğumuzda bu sorunun birçok sebebi olabilir. Bunların birisi de okul öncesi dönemde de fark edebileceğimiz – fark etmemiz gereken- ‘’Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu’’ dur. Bireyde her ikisinin aynı anda olabileceği gibi birinin de baskın olduğu durumlar da olabilir. Dikkat eksikliği bozukluğu aşağıda sayılan en az 6 belirti ile kendini gösterir.
• Ayrıntılara özen göstermeme ya da bunları unutma
• Uzun süre dikkatini sürdürememe bir yere odaklanamama
• Dinlemiyor gibi görünme
• Verilen görevleri bitirememe, çoğu zaman yarıda bırakma
• Yapacağı günlük basit bir iş olsa bile düzene koymakta güçlük çekme
• Özellikle zihinsel çaba gerektirecek işlerden kaçınma
• Yapacağı gündelik basit işler için bile olan araç gereçleri kaybetme
• Bir işe başlamada sorun yaşandığı gibi sürdürme zorluk yaşama dikkatin kolaylıkla dağılması
• Hem başkalarının hem de kişinin de fark ettiği günlük etkinliklerde unutkanlık yaşama
Bir diğer kapsama alanı olan aşırı hareketlilik ve dürtüsellik kendi varlığını şu şekilde gösterir:
• Ellerinin ayakların sürekli kıpır kıpır olduğu yerinde duramama hali
• Oturması gereken yerde sık sık ayağa kalkıp hareket etme ihtiyacında bulunma, oturduğu yerden kalkma
• Bulunduğu ortamın önemi olmaksızın koşturmaca içinde bazen de bir yerlere tırmanır olma
• Sessizliği sürdürememe durumu
• Her an hareket halinde, aşırı hareketli olma
• Yine bulunduğu ortamın önemi olmaksızın çok konuşma
• Sorulan sorulara anında cevap verme
• Sıra düzenine uymama ve sırasını beklememe
• Diğer insanlarla iletişim halindeyken sürekli araya girme ve kesme
DEHB tanısı için bu belirtilerin en az 6 tanesinin son 6 ay boyunca birçok ortamda görülüyor olması gerekir, bazen birleşik görünüm bazen de sadece birinin baskın olduğu durumlarda olabilir. Bu tanıyı koymak için çoklu yaklaşımdan yararlanmak daha sağlıklı olacaktır. DSM-5 tanı ölçütleri, görüşme, gözlem, çeşitli derecelendirme ölçeği, test ve envanterden faydalanmak gerekir. Unutmayın ki erken tanı erken tedavi için önemlidir.
Genetik ( aileden gelen), nöroanotomik, nörofizyolojik, nörokimyasal etkenler olabileceği gibi alkol, sigara, prematüre doğum, kafa travması, beyin tümörleri, kurşun zehirlenmesi ve lösemi gibi birçok etken bu bozukluğa neden olabilir.
Bu yazıda anlatmak istediğim şey, sorunu çok fazla konuşmak yerine sorunu çerçeve edip soruna çözümler bulmaya yardımcı olmaktır. Tanımları genişletebilir, farklı farklı pencerelerden bakabiliriz. DEHB tanısına biz ya da bir yakınımız veya bir öğrencimiz sahip olabilir. Bu aşamada DEHB’li bireyle karşı karşıya gelen anne babalar ya da öğretmenler çoğu zaman çocukların kendilerine karşı geldiği, kendilerine cephe aldığı ya da tüm olanları bilerek yaptıklarını düşünüyordular. Hâlbuki bu, bir nörogelişimsel bir bozukluktur. Gerekli bilgilendirme yapıldıktan sonra şu öneriler uygun olabilir:
• Hepsinden önce sabırlı olmalı ve sürecin bilincinde olarak hareket etmeli. Kişini davranışları hemen yargılanmamalı ancak kişinin de bunu kullanarak suiistimal etmesine de izin verilmemeli
• Psikiyatr eşliğinde ilaçlı tedaviye başlamalı ( Her zaman ilaç gerekmeyebilir)
Unutmayın ki bir tıp hekimi kişiye ilaç veriyorsa bunun mutlaka yararı olacağını düşünerek veriyordur. Dozu ve kullanım sıklığı bireye özel olmalıdır.
• Bireye ve aileye süreci nasıl yönetebileceklerini sağlayan psiko-eğitimler verilmeli, bireye ilaç kullansın ya da kullanmasın gerekirse psikoterapi desteği sağlanmalı
• Özellikle çocuklarda ödül sistemi uygulanmalı, bu bazen suiistimal edilebilir; diğer çocuklara göre hemen ve daha çok ödül isteyebilirler.
• Yapılan uğraşta daha sık geribildirim ve takibi yapılmalı. Yapmaması gereken değil yapması gerekenler söylenmeli
• İstendik olumlu davranış sağlandığında somut ödüller daha cazip gelecektir.
• Her ne olursa olsun tutarlı ve net olmalı, kuralların çiğnenmesine izin verilmemeli, çünkü DEHB bir sınırsızlık getirebilir.
• Medyum değiliz ama problemi önceden fark etmek ve önlemler almak sağlıklı olacaktır. Problemi kestiremiyor olsak bile kuralları hatırlatmak yardımcı olacaktır.
• Bulunulan ortamda çok fazla hareketli görsel, dikkat dağıtıcı uyaranlar olmamalı
• Günümüz teknoloji kullanımı, DEHB tanısı için en büyük sebeplerdendir. Sürekli akan görüntü; dikkat dağınıklığına, odak kuramamaya sebep olacaktır. Teknolojinin içeriğinde var olan bir kısım yoğun saldırganlık ise dürtüselliğe sebep olabilir. Teknoloji bireyin modern emziği olmamalıdır.
• Özellikle enerjilerini atacak spora yöneltmek, koşu, yüzme olabileceği gibi ilgisine yönelik başka bir spor dalı da olabilir.
• Eğer öğrenci ve ders çalışması gerekiyorsa ilk etapta 25’er dakikalık çalışma süresi ve 5’er dakikalık molalar ile başlayıp etkin dönütler ve ödüllerle çalışma süresi artırılmalıdır.
• Eğer ödev yapma veya proje bitirmesi gerekiyorsa bir kere de bitirmek yerine ara vermesine izin verilebilir. Bu aralarda enerjisini boşaltacak koşma zıplama gibi küçük etkinlikler yapabilir.
• Birden fazla fonksiyonu olan parçalara ayrılıp birleştirilebilen, içinde gizemler barındıran oyuncaklara sahip olunabilir. Çok kapısı, odası olan oyun evleri veya origami mantığından yararlanmak fayda sağlayabilir. Ya da yaratıcılığı sağlayacak kendi oyuncaklarını kil, kum, oyun hamuru ya da çeşitli materyallerden yapmasını sağlanabilir.
• Puzzle yapma
• Resimdeki eksikliği bulma
• İki resim arasındaki farkı bulma
• Çeşitli yönergeler verip hem tekrar etmesini hem de uygulamasını sağlama, bazen müzik eşliliğinde basit donma oyunları olabilir
• Çeşitli dikkat geliştirici kutu oyunları
• Zeka Küpleri
• Labirent çözme
• Satranç Oynama
• Sudoku Çözme
Gibi birçok öneri sizlere yarar sağlayacaktır. En önemlisi ise bireyi tanıyıp ona göre önerileri uygulamaktır.
