Aristarkhos Kimdir?

Aristarkhos Kimdir?

Aristarkus MÖ 310 – MÖ 230 yılları arasında yaşamış olan Yunan gökbilimci ve matematikçidir.

Sisam adasında doğmuştur.
Evrenin merkezine Dünya'yı değil de Güneş'i koyan günmerkezlilik inanışının malum ilk savunucularındandır.
Pisagor'dan ve Filolaos'tan etkilenmiştir.
Aristarkhos da Filolaos gibi Güneş'i merkeze koymasına karşın, gezegenlerin diziliş sırası yönünden Filolaos'tan değişik görüşlere sahipti.
Onun astronomik fikirleri 1800 sene süresince geçerliliğini devam ettiren Aristoteles ve Batlamyus'un yermerkezli teorileri karşısında rağbet görmedi ta ki Kopernik, Kepler ve Newton'un buluşlarına kadar.
Ay'daki Aristarkus Krateri'ne de ayrı olarak kendisinin ismi verilmiştir.
Aristarkhos'un, Atina'da Aristoteles doğrulusunda kurulan Lykeion'da Lampsakoslu (Lapseki) Straton'un öğrencisi bulunduğu, Straton'un ise İÖ 288 seneninde bu okulun başına getirildiği biliniyor.
Aristoteles felsefesi ile tabiat bilimlerini bağdaştırmaya gayret gösteren ve başka bilimler arasında fiziğe imtiyazlı tek yer veren tutumuyla Straton, Aristarkhos'un bilim görüşünü büyük oranda etkilemiştir.
İÖ 281-280 seneninde, Güneş'in görünürdeki senelik devinimi esnasında kuzey yarıküreden güney yarıküreye doğru dönüş yaptığı “yaz dönencesi†üzerine ilk gözlemleri yapmış Aristarkhos, bu arada kıymetli tek matematik bilginiydi.
Günümüze dek ulaşabilen “Güneş'in ve Ay'ın Boyutları ve Uzaklıkları Üstüne†isimli incelemesinde, bu gökcisimlerine ait sayısal değerleri, Eukleides geometrisinden faydalanarak altı hipotez üstüne kurduğu on sekiz önermeyle hesaplamıştır.
Trigonometrik orantılarla ulaştığı neticeler hatalı olmakla beraber, yaklaşımı ve tekniği doğrudur; üstelik evrenin boyutlarının kavranması yönünden ehemmiyetli tek adımdır.
Aristarkhos ayrı olarak, Meton, Eudoksos ve Kallippos'un hesapladıkları güneş senesi ve ay-gün çevrimi üstünde düzeltmeler yapan, malum örneklerden henüz tasarlanmış tek güneş saati tasarlamış, ışığı, renkleri ve görme vakasını incelemiştir.
Aristarkhos'un astronomiye en devasa katkısı, evrenin ve Güneş düzeneğinin tanınmasında, tek varsayımdan öteye gitmese dahi ilk doğru adresi açmış olmasıdır.
Evrenin ortasında tespit edilen gökcisminin Yer değil Güneş bulunduğu varsayımını meydana atarak, 16.
yy'da Kopernik'in geliştireceği günmerkezli düzenin doğuşunu hazırlayan ilk astronomi bilgini Aristarkhos'tur.
“Eski Çağ'ın Kopernik'i†diye isimlendirilen Aristarkhos'a gelinceye dair, İÖ 6.
yy'da Pythagoras'ın başlattığı yermerkezli düzenek tahminen iki asır süresince tüm astronomlar ve düşünürler doğrulusunda benimsenmişti.
İÖ 5.
ve 4.
yy'larda Eudoksos, Kallippos (ykş.
İÖ 370-330) ve Aristoteles bu teorisi geliştirerek, Güneş, Ay ve gezegenlerin hareketini, durağan olan Yer'in etrafında dolanan eşmerkezli kürelerle belirttiler.
Aristoteles döneminin (İÖ 4.yy'ın ikinci yarısı) en devasa astronomu diye malum Herakleides ise, Venüs ve Merkür gibi iç gezegenlerin Yer'in değil Güneş'in çevresinde; Güneş, Ay ve dış gezegenlerin de bütün düzenin merkezi olan Yer'in etrafında dolandığını müdafaa etti.
Ayrıca Yer'in kendisi ekseni etrafında döndüğünü ileri süren Herakleides'in bu “yergünmerkezli†evren modelini Külüstür Çağ'da tek destekleyen olmadı.
Buna mukabil, Aristarkhos'un büyük oranda Herakleides'ten etkilendiği özetlenebilir.
Aristarkhos'un tekilce ufak tek araştırması şu zamana kadar ulaşabildiğinden, günmerkezli teorisi ve başka çalışmaları bilhassa Plutarkhos'un aktardığı kadarıyla bilinmektedir.
Bu kaynaklara göre, Aristarkhos'un düşündüğü yıldızlar küresi aslında durağandır; Yer ve başka seyyareler, bu yıldızlar küresinin ortasında bulunan ve hareket etmeyen olan Güneş'in etrafında dairesel yörüngeler çizerek dolanır.
Yıldızların görünürdeki günlük devinimini, Yer'in kendisi ekseni etrafında dönmesiyle izah eden Aristarkhos, Yer'in Güneş etrafındaki senelik dolanımına mukabil yıldızların yine de durağan görünmesini ise, yıldızlar küresinin, Yer yörüngesini içine alan küreden karşılaştırılmayacak kadar devasa olmasına bağlamıştır.

Aristoteles fiziği ile Platon düşüncesinin egemen bulunduğu bu dönemde Aristarkhos'un teorisi, fizik ve astronomi verilerine marjinal düştüğü gerekçesiyle sert eleştirilere uğradı.
Aristarkhos dinsizlikle suçlandı.
Yalnızca öğrencilerinden Seleukos'un destek verdiği bu varsayım, IİS 2.yy'da, Yer'in hareket etmeyen olduğunu ve evrenin ortasında yer aldığını müdafaa eden Ptolemaios'un kilise çevrelerince de desteklenen görüşüyle büsbütün unutuldu.
16.
yy'ın ilk haftalarında Kopernik günmerkezli sistemi yine gündeme getirdiğinde ise, bundan sonra Aristoteles fiziğinin esasları çökmeye başlayarak, mekanik bilimi bir miktar henüz gelişmişti.
Bu nedenle, günmerkezli düzenin Kopernik'in isimiyle tanınması.
Kopernik'in başarısı kadar, bilimlerin belirlenmiş tek seviyeye erişmiş olmasıyla da yorumlanabilir.
Kopernik'in Aristarkhos'un günmerkezli teorisini bildiği, hem de tek eserine ilave etmek emeliyle kaleme aldığı, fakat basılı metinde bu bulguyu kullanmadığı bilinmektedir.