Afak Hoca Türbesi - Kaşgar, Doğu Türkistan

Ne zaman doğduğu bilinmeyen Afak Hoca, 1693 yılında vefat etmiştir. Hidayetullah Hoca adı ile de tanınır. Uygur Türkleri’nin dini ve siyasi önderi olarak bilinir.

Çinliler, Afak Hocanın ismini Apake Huojia veya Apa’er Huojia, ara sıra Apa Huojia; khoja bir başka deyimle huozhuo diye yazarlar. Doğu Türkistan, kaynaklarında "Afak" olarak geçmektedir. Afak kelimesi Arapça "Ufuk" kelimesinden geldiği ileri sürülüp, dünya tarafları anlamına gelmektedir. Afak Hoca ise Alem Hocası manasına gelmektedir. Uygur Türk’ü tarihçi Mehmet Emin Buğra(1901-1965), Kalmuklar tarafından yüceltmek için "Afak" unvanı verildiğini ve daha sonraları müridleri tarafından "Appak" olarak söylenmeye başlanıldığını kaydetmektedir. Anvar Baytur, Tavarihi Cemsei Şarki’den aktardığına göre ise: "Pak", "Appak" bembeyaz, tertemiz veya günahsız anlamına gelen "Appak" kelimesini kullanmışlardır.

Afak Hoca ünlü Nakşibendi Sûfî Piri, Ahmet Kazani’nin torunudur, bir sûfî piri gibi saygıdeğerdir ve Aktağlık önderidir. Bazı müslüman Uygur Türkleri için, Afak Hoca bir Seyyid’dir, yani İslâm Peygamberi Muhammed Mustafa’nın akrabasıdır. Yarkent Uygur Hanlığı döneminde, İşan Kalan’ın oğulları Hoca Muhammed Yusuf ve Hoca Afak, Doğu Türkistan’ın Kaşgar şehrine gelmişler. Semerkant yakınlarında ortalama 11 km uzaklıkta olan Dehbit ismindeki kasabadan Doğu Türkistan’a geldiklerinde Appak Hoca 33 yaşlarındadır. Hocalar, Abdullah Han (1638-1668) zamanınında çok büyük imtiyaz ve desteğe sahip olmuşlardır. Özellikle Appak Hoca ve kardeşi Yusuf Hoca taraftarları, Abdullah Han’ın sağladığı özel kolaylıklar sayesinde onların iktidara gelmeleri kolaylaşacaktır.

Kısa zaman içinde kuvvetli bir nüfuza sahip olan Appak Hoca İslâm dini inancına uygun Doğu Türkistan Türklerine yıllarca tarikat dersi vermiştir. Yarkent şehrinde dini faaliyetlere başladılar, daha sonra kardeşi Yusuf Hoca, Kaşgar’a bir günlük mesafedeki Topuluk (Toprak) adındaki yerleşim yerinde vefat etti. Kardeşinin ölümünden sonra tek kaldığı için bütün Aktağlık tarikat mensupları Appak Hocanın şemsiyesi altında toplandılar.

Afak Hoca, Yarkent’den Çağatay Hanedanının isteği üzerine Tibet’in ruhani dini lideri 5. Dalay Lama (Ngawang Lobsang Gyatso) ile gizli diplomatik ilişki kurmuştur. Afak Hoca kuvvetli bir hükümdar olarak, 1685 ile 1686 yılları arasında Emir İsmail (1659-1660) zamanında Doğu Türkistan bölgesini, ayrıca Hotan, Yarkent, Korla, Kuça, Aksu ve de Kaşgar şehirlerini kontrol altına almıştır. Appak Hoca bir müddet Kalmukların yardımlarıyla ikinci defa iktidarını yürütmüş, daha sonra ise Doğu Türkistan’daki müritleri ile Kalmuk ve Çinlilere karşı mücadeleye girişmiştir. Bu mücadele yolunda Aksu ile Kaşgar arasında Karatağ savaş meydanın da 1693’de şehit düşmüş, cesedi Kaşgar’a getirilerek gömülmüştür. Hocanın kabri Kaşgar şehrinin kuzey doğusunda şehirden ortalama 6 km. uzaklıktaki Yağdu ismindeki yerleşim yerinde bulunmaktadır.

Appak Hoca Kalmuklara vergi vermek suretiyle Kalmukların vekili olarak 13 yıl iktidarda kalmış ve Hürmetcan Abdurrahman Fikret’e göre, 1693 yılında zehirlenerek öldürülmüştür. Molla Musa Sayrami, Hocaların Kalmukların yardımı ile Doğu Türkistan’ı ele geçirmesini "...O zamanın seyid ve yardımcıları yönetime gelme maksatlarıyla, dinsiz-müşriklerin hizmetine girmeyi uygun görüp, islâm padişahları ve müslümanların üstüne, kafirleri getirmekten başka, yeni zulüm ve kötü işleri ortaya çıkarıp, müslümanların malını, mülkünü kafirlere verip, beş günlük dünyaya gururlanıp dünya telaşına düşmüşlerdir..." şeklinde değerlendirmiştir.

Afak Hoca’nın ölümüyle, Aktağlık ve Karatağlık arasındaki tartışmalar tekrar ateşlenir.

Afak Hoca türbesi Doğu Türkistan’ın kutsal mekanlarından biridir. Türbe Kaşgar’ın şehir merkezinden yaklaşık 5 km uzaklığındadır. İlk önce 1640 yılında Muhammad Yusuf için yapılmış olan, güzel çinilerle süslü türbede Afak Hoca ve ailesinden beş kuşak, 72 aile üyesi erkek ve kadınlar gömülmüştür




Afak Hoca türbesi önünde geleneksel kıyafetleri ile Uygur Türk hanımları - Kaşgar, Doğu Türkistan