27 Mayıs Darbesi

A
⚪ Konu sahibi son olarak 2616 gün önce görüldü
55'ler olayı

27 Mayıs Darbesi'nde DP'liler Kürdistan Hükümeti tesis etmek üzere çalışmalar yapmakla suçlandılar. 31 Mayıs 1960'da Cumhuriyet gazetesinde MBK'nin bu konuyla ilgili çeşitli belgeler bulduğu ve Şeyh Said'in oğlunun DP iktidarı döneminde doğuda propaganda gezileri yaptığı iddia edilmiştir.

Darbeden 4 gün sonra Doğu ve Güneydoğu'dan seçilen 485 ağa ve şeyhler Sivas Garnizonu (Kabakyazı)'nda bir kampa yollanmıştır. Bu konu hakkında Cemal Gürsel'in "ileri gelen 2500 Kürdü öldürelim" dediği iddia edilmektedir.

Sivas'taki kamp 19 Ekim 1960 tarihinde çıkan 105 numaralı Mecburi İskân Kanunu ile boşaltılıp Milli Birlik Komitesi tarafından "55 ağa" DP'yi destekliyor iddiasıyla Antalya, Isparta, İzmir, Afyon, Manisa, Denizli ve Çorum'a sürüldü.

Bu kanun 1962 yılında kaldırıldı. 1961 Anayasası'nda bir takım değişiklikler yapıldı. 1924 Anayasası'nın 3. maddesi olan "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözü "Egemenlik kayıtsız şartsız Türk milletinindir" şeklinde değiştirildi.

​
 
Emekli İnkılap Subayları Derneği

Ağustos 1960 - Şubat 1961 arasında Milli Birlik Komitesi tarafından emekliye sevkedilen 235 general ve yaklaşık 5.000 subay tarafından Emekli İnkılap Subayları Derneği kurulmuş ve orduya geri dönmeye çalışmışlardır.

Bu derneğe bağlı emekli subaylar "Eminsular" olarak anılmıştır.

En yüksek rütbeli üyesi olan Orgeneral Ragıp Gümüşpala daha sonra Adalet Partisi'nin genel başkanlığına getirilmiştir.
​
 
14'lerin tasfiyesi

Ondörtler

 Milli Birlik Komitesi kuruluşundan itibaren karma ve heterojen bir gruptu. Madanoğlu - Küçük grubu ile Türkeş - Kabibay grubu karşı karşıya gelmiştir.

Madanoğlu - Küçük grubu iktidarı bir an önce sivillere devretmeyi planlamıştır.

Fakat Türkeş, Kabibay ve Erkanlı grubu reformların yapılmadan önce iktidarını sivillere devretmesine karşı çıkmış ve hemen sivillere devretmenin iktidarı Cumhuriyet Halk Partisine teslim etmek anlamına geleceğini savunmuştur.

Eylül ayının başlarında Türkeş, Kabibay, Erkanlı ve Dündar Seyhan, ihtilalin gayesine aykırı çalışan dört beş kişinin ülke dışına çıkarılmasını kararlaştırmışlardır. Türkeş, kararı uygulamak için hazır olduğu halde Kabibay zamana bırakmayı tercih etmiştir.

İstanbul'da Muzaffer Özdağ'ın "Bâb-ı Âli'den de geçeceğiz" demesi büyük yankılar uyandırmış ve Cemal Gürsel'in tasfiye kararı almasını hızlandırmıştır.

MBK üyelerinden Muzaffer Yurdakuler, Seyhan tasfiye kararını arkadaşlarına anlatırken kulak misafiri olmuş ve diğer MBK üyelerine haber vermiştir.

Karşı taraf erken davranmış ve Gürsel 13 Kasım 1960'da Alparslan Türkeş'e bir mektup göndererek Kurmay Albay Alparslan Türkeş, Kurmay Yarbay Orhan Kabibay, Kurmay Yarbay Mustafa Kaplan, Kurmay Binbaşı Orhan Erkanlı, Kurmay Binbaşı Şefik Soyuyüce, Kurmay Binbaşı Dündar Taşer, Piyade Binbaşı Fazıl Akkoyunlu, Tank Binbaşı Muzaffer Karan, Deniz Kurmay Binbaşı Münir Köseoğlu, Deniz Kıdemli Yüzbaşı Rıfat Baykal, Kurmay Yüzbaşı İrfan Solmazer, Kurmay Yüzbaşı Numan Esin, Kurmay Yüzbaşı Muzaffer Özdağ ve Jandarma Yüzbaşı Ahmet Er olmak üzere çoğunluğu Türkçü subaydan oluşan 14 MBK üyesini emekliliğe sevkedip yurtdışındaki temsilciliklere danışman olarak tayin etmiştir.

​
 
OYAK'ın kuruluşu

Ordu Yardımlaşma Kurumu

 27 Mayıs darbesinden 8 ay sonra 1961 yılında Osmanlı Devleti'nin subayların ihtiyaçlarını karşılamak için yarattığı fondan devredilerek 50 bin altınla kuruldu.

Kurumun kuruluşu 3 Ocak 1961 kabul edilen Ordu Yardımlaşma Kurumu Kanunu'na dayanmaktadır.

Üye olması zorunlu subay ve astsubayların maaşlarının %10'u ve yedek subayların maaşlarının %5'i her ay bu fona aktarıldı.

​
 
Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu

Mustafa Kemal Atatürk tarafından konulan ve askerin siyasete müdahale etmesini kesinlikle yasaklayan mevcut 22 Mayıs 1930 tarih ve 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu dışında, 27 Mayıs'tan sonra 4 Ocak 1961 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu çıkarıldı ve Türk Silahlı Kuvvetleri daha sonraki darbe ve teşebbüslerini bu kanunun 35. ve 85. maddesine dayandırdı.

27 Mayıs Darbesi'nin Türkiye'de askeri darbelerin meşru olduğu intibasını yarattığı ve diğer askeri darbelerin yolunu açtığı yönünde iddialar bulunmaktadır.

25. Hükûmet - 2. Milli Birlik Komitesi Hükûmeti (5 Ocak 1961 - 20 Kasım 1961)

Görev İsim Tarih

Başbakan
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı
Devlet Bakanı
Devlet Bakanı
Devlet Bakanı
Adalet Bakanı
Millî Savunma Bakanı
İçişleri Bakanı
Dışişleri Bakanı
Maliye Bakanı
Millî Eğitim Bakanı
Bayındırlık Bakanı
Ticaret Bakanı
Sağlık ve Soysal Yardım Bakanı
Gümrük ve Tekel Bakanı
Tarım Bakanı
Ulaştırma Bakanı
Çalışma Bakanı
Sanayi Bakanı
Basın-Yayın ve Turizm Bakanı
İmar ve İskân Bakanı


Cemal Gürsel
Muharrem İhsan Kızıloğlu - Fahri Özdilek
Hayri Mumcuoğlu - Adnan Erzi
Nâsır Zeytinoğlu
Sıtkı Ulay
Ekrem Tüzemen - Kemal Türkoğlu
Muzaffer Alankuş
Muharrem İhsan Kızıloğlu - Nâsır Zeytinoğlu
Selim Sarper
Kemâl Kurdaş
Turhan Feyzioğlu - Ahmet Tahtakılıç
Mukbil Gökdoğan
Mehmet Baydur
Ragıp Üner
Fethi Aşkın
Osman Tosun
Orhan Mersinli
Ahmet Tahtakılıç - Cahit Talas
Şahap Kocatopçu - İhsan Soyak
Cihat Baban - Sahir Kurutluoğlu
Fehmi Yavuz - Rüştü Özal



3 Mart 1961
26 Ağustos 1961

3 Mart 1961
17 Ağustos 1961

7 Şubat 1961


3 Mart 1961






3 Mart 1961
29 Nisan 1961
4 Eylül 1961
8 Şubat 1961​
 
Silahlı Kuvvetler Birliği
6 Haziran 1961'de ordu içinde Milli Birlik Komitesine muhalif olan general ve subaylar Silahlı Kuvvetler Birliği (SKB)'ni kurmuş ve sembolik başkanlığına Genel Kurmay Başkanı Cevdet Sunay'ı getirmişlerdir. SKB ordunun yönetimde kalmasından yanaydı ve parlamentonun açılmasına taraftar değildi.

SKB, MBK tarafından Washington'a atanan İrfan Tansel'in bindiği uçağı yanlı jetler ile havada geri çevirerek Hava Kuvvetleri Komutanlığına tekrar getirilmesini sağlayacak kadar güçlenmiştir. Bu olay üzerine Cemal Madanoğlu görevinden istifa etti.

​
 
Kurucu Meclis ve 1961 Anayasası'nın Hazırlanması
1961 Anayasası

6 Ocak 1961'de MBK ve Temsilciler meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis kuruldu. Daha sonra Enver Ziya Karal ve Turhan Feyzioğlu başkanlığında Kurucu Meclis'e bağlı 20 kişilik bir anayasa komitesi kurularak yeni anayasa için çalışmalara başlandı.

Yeni hazırlanan anayasada 1924 Anayasası'ndan farklı olarak halkçılık, devletçilik ve inkılapçılığa yer verilmemiş, milliyetçilik ise Milli Devlet olarak değiştirilmiştir. İlk kez Sosyal Devlet ilkesi bu anayasa ile ortaya çıkmıştır.

Adalet Partisi de resmi olarak yeni anayasanın 1924 Anayasası'na kıyasla "ileri bir adım" olacağını belirtmiştir.

Ancak Adalet Partisi'nin desteğiyle "hayırda hayır vardır", "hayır deyin hayırlı olsun", "demli çay" ("hayır" oyunun renginin kırmızı olmasından) gibi sloganlarıyla "hayır" kampanyası yürütülmüştür.

Hatta "Mr. Refarendum" adlı bir Amerikalı'nın olduğu ve "evet" oyu vermesinin o Amerikalıya evet demek anlamına geleceği anlatılmıştır. 9 Temmuz 1961'de yapılan halk oylaması sonucu 1961 Anayasası %61.7 gibi bir evet oranıyla kabul edilse de, bazı akademisyenler ve uzmanlar %40'a yakın hayır oyunun oldukça anlamlı olduğunu ileri sürdüler ve yeni Anayasanın toplumun ciddi bir kesimi tarafından onaylanmadığını savundular.

​
 
1961 Seçimleri ve Çankaya Protokolü
Adnan Menderes'in idamından üç hafta sonra 15 Ekim 1961'de Demokrat Parti'nin oy tabanının "mirasçıları" Adalet Partisi, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi ve Yeni Türkiye Partisi oyların % 62'sini alarak 277 milletvekili çıkarmışlardır.

Buna karşı Cumhuriyet Halk Partisi 173 milletvekili çıkarabilmiştir. Bu seçim "Menderes'in zaferi" olarak nitelendirilmiş ve ordu durumdan rahatsız olmuştur.25 Ekim 1961'de 12. dönem TBMM toplandı ve askeri rejim sona erdi.

Ordu içinde MBK kadar etkili olmaya başlayan SKB, seçimlerin millî iradeyi tam olarak yansıtmadığı ve yeni bir darbenin gerektiğini savunmuştur. 21 Ekim'de MBK'nın İstanbul kanadına bağlı 10 general ve 18 albay toplanmış ve en geç 25 Ekim'e kadar yönetime el koyacağını kararlaştıran "21 Ekim Protokolü" imzalamıştır.

22 Ekim'de MBK'nın Ankara kanadı aynı içerikteki "Mürted Protokolü" imzalamıştır.

Fakat SKB onursal başkanı durumunda bulunan Cevdet Sunay'ın müdahalesiyle protokoller askıya alınmış ve siyasi parti liderleriyle uzlaşma yolu tercih edilmiştir.

Bunun için 24 Ekim'de Çankaya'da Ragıp Gümüşpala (Adalet Partisi), Ekrem Alican (Yeni Türkiye Partisi), İsmet İnönü (Cumhuriyet Halk Partisi), Osman Bölükbaşı (Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi), Cevdet Sunay, Cemal Gürsel ve generalların önünde Yassıada mahkumlarına af çıkarılmayacağına, Emekli İnkılap Subaylar Derneğine bağlı subayların orduya geri alınmayacağına ve Cemal Gürsel'in cumhurbaşkanı seçilmesi için çalışacaklarına dair protokolü imzalamışlardır.

Ali Fuat Başgil'in MBK üyeleri tarafından ölümle tehdit edilerek adaylıktan çekilmesiyle 26 Ekim 1961'de yapılan seçimle tek aday Cemal Gürsel cumhurbaşkanlığına getirildi.

 ​
 
Millî Güvenlik Kurulu
Ülkenin milli güvenlik politikalarının belirlenmesi amacıyla daha önce çeşitli kararname ve kanunlarla kurulan Yüksek Müdafaa Meclisi Umumi Katipliği ve Milli Savunma Yüksek Kurulu, 1961 Anayasası'nda Milli Güvenlik Kurulu ismiyle düzenlendi.

​
 
Darbenin meşrulaştırılması

 Anayasa Nizamını, Milli Güvenlik ve Huzuru bozan fiiller hakkında kanun hazırlanıp, 5 Mart 1962'de kabul edilen 38 Sayılı Kanun'da darbeyi eleştirmenin suç olduğu vurgulandı.Bu kanunun birinci maddesinin B bendinde şöyle denilmekteydi:
27 Mayıs 1960 devrimini zedeliyebilecek şekilde: Bu devrimin neticesi olarak Yüksek Adalet Divanınca veya sair kaza mercilerince verilmiş ve kesinleşmiş olan karar ve hükümleri, söz yazı, haber, havadis, resim, karikatür veya sair vasıta ve suretlerle kötüleyenler, veya üstü kapalı da olsa matufiyeti belli olacak şekilde kötülemeye çalışanlar veya mahkûm edilenlerin mahkûmiyetlerine esas teşkil eden fiillerini, yahut şahıslarını övenler veya neticelenmiş hazırlık, ilk, son tahkikat veya infaz safhalariyle ilgili resim, hatırat, röportaj yapanlar veya beyanat verenler.
​
Eleştirenler hakkında bu kanunda belirtilen 5 madde gereğince Anayasa Mahkemesi'nde dava açıldı. Bunlardan biri Yeni Demokrat Parti genel başkanı Fuad Köprülü'nün, "af ancak bir haksızlığın tamiri olacaktır" sözleri üzerine açılan kamu davasıdır.

​
 
Değerlendirmeler
Celâl Bayar (Cumhurbaşkanı):
Ve yine hiç şüphe etmiyorum 27 Mayıs başarıya ulaşmamış ya da hiç yapılmamış olsaydı, ne ordu içinde cuntalar kurulacak, ne 12 Mart, 12 Eylül müdahaleleri yapılacak, ne de demokrasi dejenere edilebilecekti.
​
Cemal Gürsel (MBK lideri):
Demokrat Parti'nin memlekete yaptığı en büyük kötülüklerden biri orduyu ihtilale zorlaması olmuştur.
​
Süleyman Demirel (Devlet Su İşleri Genel Müdürü):
(1950) Devlete karşı, onların yönettiği devlete karşı kazanılmış bir zaferdi... Onların elinden devleti alma hareketidir. 1960, halkın elinden devleti alma hareketidir.
​
Bülent Ecevit (Cumhuriyet Halk Partisi Ankara milletvekili):
60 İhtilali... Ve kaptılar, işte kendileri güya demokrasisinin bayraktarlığını yapıyorlar... Müdahaleci ekip. Fakat ne yaptılar; üniversiteden geçmeler, 147'ler olayı, arkasından Bab-ı Ali önünden geçeceğiz lafları derken birden, bir ülke ve kültür birliği projesi ortaya çıktı. Bunu biz orataya çıkardık. Dünyada görülmemiş bir totaliter rejim projesi, yani Nazi Almanyası'nda bile eşi görülmemiş bir proje.
​
ABD Dışişleri Bakanlığı İstihbarat ve Araştırma Dairesi'nin 1961 tarihli değerlendirme raporu:
Türk Silahlı Kuvvetleri'nce yapılan kansız darbe, Türkiye dışında genellikle ağırlık taşıyan , Türk Silahlı Kuvvetleri'nin apolitik olduğu ve ciddi bir siyasi bunalımda müdahale etmeyeceği yolundaki inanışı yıkmıştır.
​
 
Dönemin bazı sonuçları
  • Anayasa Mahkemesi: 22 Nisan 1962'de Anayasa Mahkemesi Kanunu kabul edilmiş ve 20 Aralık'ta çalışmalarına başlamıştır. Kurucu meclis; yasaların anayasaya uygunluğunu denetlemek üzere bir Anayasa Mahkemesi kurulmasına karar verdi.

  • Yüksek Hâkimler Kurulu

  • Devlet Planlama Teşkilatı

  • Türkiye Radyo Televizyon Kurumu

  • Cumhuriyet Senatosu

  • Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu

  • İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi

  • Milli Prodüktivite Merkezi

  • Hürriyet ve Anayasa Bayramı
27 Mayıs'ın kültür alanına yansımaları
250px-Plevne_Mar%C5%9F%C4%B1_pul.jpg


27 Mayıs Darbesi döneminde eklenen sözlerin bulunduğu posta pulu
​
 
Edebi eserler
  • Necip Fazıl Kısakürek'in Adnan Menderes için yazdığı "O Zeybek" isimli mersiye

  • Attilâ İlhan'ın "Aynanın İçindekiler" serisinin ilk üç kitabı (Bıçağın Ucu, Sırtlan Payı ve Yaraya Tuz Basmak)ve Kurtlar Sofrası

  • Adalet Ağaoğlu'nun "Dar Zamanlar" serisinin ilk romanı Ölmeye Yatmak

  • Cevat Fehmi Başkut'un "Buzlar Çözülmeden" adlı oyunu
Diziler
  • Hatırla Sevgili
 
Kaynakça
32px-Portal-puzzle.svg.png
Türk Silahlı Kuvvetleri portali

Anılar
  • Ali Fuad Başgil (çev. Mehmet Ali Sebük ve İsmail Hakkı Akın), 27 Mayıs İhtilali ve Sebepleri, Çeltüt Matbaası, 1966. ISBN 975-7747-49-1

  • Dündar Seyhan, Gölgedeki Adam, Nurettin Uycan Matbaası, 1966.

  • Sıtkı Ulay, 27 Mayıs 1960 Harbiye Silah Başina - General Sıtkı Ulay'ın Hatıraları, Kitapçılık Ticaret Ltd. Şti. Yayınları, Akşam Kitap Kulübü Serisi, 1968.

  • Orhan Erkanlı, Anılar...Sorunlar...Sorumlular - 27 Mayıs 1960 - 12 Mart 1971 Türkiyesi, Baha Matbaası, 1972.

  • Haydar Tunçkanat, 27 Mayıs 1960 Devrimi (Diktadan Demokrasiye), Çağlayan Yayınevi, 1996.

  • Hulûsi Turgut, Türkeş'in Anıları - Şahinlerin Dansı, ABC, 1995.

  • Celâl Bayar (haz. Yücel A.Demirel), Kayseri Cezaevi Günlüğü, Yapı Kredi Kültür ve Sanat Yayıncılık, 1999.

  • Numan Esin, Devrim ve Demokrasi - Bir 27 Mayısçının Anıları, Doğan Kitap, 2005.

  • Mehmet Şükran Özkaya, Adım Adım 27 Mayıs, İleri Yayınları, 2005.

  • Talat Aydemir, Talât Aydemir'in Hatıraları, Akşam Kitap Kulübü Yayınları, 1968.
Araştırmalar
  • Şevket Süreyya Aydemir, Menderes'in dramı?, Remzi Kitabevi, 1969.

  • Şevket Süreyya Aydemir, İhtilâlin Mantığı ve 27 Mayıs İhtilâli, Remzi Kitabevi, 1973.

  • Gülsün Bilgehan, 'Çankaya'nın Hanımefendisi: Mevhibe İnönü', Milliyet Gazetesi Yazı Dizisi, 1997.

  • Gülsün Bilgehan, Mevhibe - II Çankaya'nın Hanımefendisi, Bilgi Yaynevi, 1998.

  • Cumhuriyet'in Seksen Yılı Ansikopedisi, Cumhuriyet Gazetesi, 2003.

  • Öner Gürcan, Ben İhtilalciyim, Süvari Yayıncılık, 2005.

  • Rıdvan Akar-Can Dündar, Karaoğlan, İmge Kitabevi, 7.Baskı, 2006.

  • Can Dündar-Bülent Çaplı, İsmet Paşa, İmge Kitabevi, 2.Baskı, 2007.

  • Cüneyt Arcayürek, Çankaya, Detay Yayınları, 4.Baskı, 2007.

  • Nazlı Ilıcak, 27 Mayıs Yargılanıyor, Merkez Kitapçılık ve Yayıncılık, 2008 (ilk baskısı: Kervan Yayınları, 1975).

  • Mithat Perin, Yassıada ve İnfazların İçyüzü, M. Çevik Matbaası, İstanbul 1970.

  • Abdi İpekçi ve Ömer Sami Coşar, İhtilalin İçyüzü 2 cilt, Uygun Yayınevi, İstanbul, 1965. (1962 ve 1965 yılarında Milliyet Gazetesi'nde tefrika edilmiştir)

  • Avni Elevli, 1960-1965 Olayları ve Batırılamıyan Gemi "Türkiye", Balkanoğlu Matbaacılık, Ankara, 1967.
Belgeseller
  • Demirkırat - Bir Demokrasinin Doğuşu, "VI.Baskı", "VII.İsyan", "VIII.Darbe", "IX.Ada" ve "X.İdam" bölümleri, TRT ve Milliyet, Haz.: Bülent Çaplı ve Can Dündar

  • 12 Mart - İhtilalin Pençesinde Demokrasi, "I.Sancı" ve "II.Albay" bölümleri, 32. Gün yapımı, Haz.: Bülent Çaplı ve Can Dündar

  • İsmet Paşa, Üçüncü bölüm, "Ak saçlı, düşkün paşa...! 1950-1959", "75 yaşında başlayan yeni hayat 1959/1960", "Asmayın 1960-1961" ve "Tankın karşısında bir topçu 1961" kısımları.
Resmi yayın
  • Ak Devrim, (Yazarı belirtilmemiş), Ankara Başbakanlık Devlet Basımevi, 1960

  • Yassıada Broşürü (Yassıada duruşmalarını izlemeye gelenler için hazırlanmış resmi rehber)
 
Cevap yazmak için giriş yap yada kayıt ol.
Geri