12 Hayvanlı Türk Takvimi
Türk Kültürü o kadar eski, zengin ve yaygın bir kültürdür ki; geçmişe doğru bin yıllarla ifade edilebilir. “Nevruz” konulu çalışmamızda da detaylarıyla açıkladığımız gibi, Türk kültürü, sadece Orta Asya’da değil, dünyamızın tüm kuzey yarım küresinde kendini gösterir.
Pek çok halk tarafından özümsenmiş ve benimsenmiştir. Bu durum da gösteriri ki; Türk kültür ve medeniyetleri tarihi çok uzun bir zaman dilimini kapsar. Dolaysıyla da Türklerin var oldukları coğrafyaları da kapsar. Bu coğrafyaların halkları tamamen Türk asıllı olmayabilirler. Ancak, yaşadıkları dönemlerde Türkler tarafından yönetilmiş olabilirler. Geçmiş dönemlerde Türk kültür coğrafyası içinde kalmışlardır ve geçen zaman içinde Türk kültür unsurlarının yerini dolduracak yeni bir kültür yaratılamamıştır. Kültür coğrafyası, bir milletin doğal sınırlarını ve ilgi alanlarını belirleyen önemli bir kavramdır.
Ön Türk tarihine bakıldığında, zaman zaman Türklerin kendi kültürlerinden kopup, yönetmekte oldukları milletlerin kültürlerini benimsedikleri ve daha sonra da o kültür içinde eriyip kayboldukları görülür. Buna örmekler verecek olursak; Orta Asya’da Çu hanedanı dönemini, Orta Doğuda Mısır Hiksos dönemini, Arap yarım adasında Sümer’den güneye göç ederek Yemen’e gelenlerden, İmparator Aus (Oğuz ) ve oğulları Şedid ve Şeddad dönemini, İrem medeniyetinin çökmesinden sonra kuzeye göç ederek Mekke’ye yerleşen Kureyş, Medine’ye yerleşen Evs ve Hazreçler dönemlerini, yine Sümer’den kuzeye göç ederek Urfa, Harran üzerinden Mısır’a ve sonunda Filistin’e gelen Hz. İbrahim dönemlerini gösterebiliriz. Bu bahsettiğimiz dönemlerde Türk asıllı unsurlar, gittikleri yerlerde kendilerinden önce veya sonra ortaya çıkmış kültür unsurlarınca eritilmişlerdir. Bununla beraber, içinde yaşadıkları toplumu derinden etkileyen düşüncelerin ortaya çıkmasında da etkili olmuşlardır.
İlgilenenlerin yakından bildiği gibi, 12 hayvanlı Türk takviminin doğu kültüründe çok derin izleri vardır. 12 Hayvanlı Türk Takvimi eski dünyada binlerce yıl kullanılmış, Asya’da Türkler ve diğer bazı halklarca şimdi de kullanılmaktadır. On iki hayvanlı Türk takvimi Ansiklopedik bilgilerde ise şöyle geçmektedir:
“12 Hayvanlı Türk Yıllığı, 12 yılın 5 katı olan 60 yıllık devreleri ile Kök Türklerde, Uygur Türklerinde, Tuna-Bulgar Türklerinde, İtil-Bulgar Türklerinde ve daha önceleri de büyük ihtimalle Hun Türklerinde kullanılmış olup, Türkler arasında çok yaygın bir sistem olmuştur. Kök Türk yazıtları, Uygur kitap ve hukuk belgeleri, Tuna Bulgarlarının yazıtları, Bulgar Hakanları Listesi bu takvimle tarihlendirilmiştir. Hatta, Manas Destanı’ndaki bazı olaylar bile On İki Hayvanlı Türk Takvimi ile tarihlendirilmiştir
Türk Takvimi’nde bir gün 12 bölüme ayrılır, her bölüme ‘Çağ’ adı verilirdi.Bir çağ iki saat, dolayısıyla bir gün de 24 saat idi. Her bir çağ ise sekiz ‘Keh’ten ibaretti. Yılbaşı olarak gece-gündüz eşitliğinin yaşandığı 21 mart, Nevruz günü alınırdı. Bu eski Türk takvimi, her biri bir hayvan adı ile anılan “ 12 yıllık” devre esasına dayanıyordu. Yılların adları şöyle idi:
1. yıl Sıçan Fare 2. yıl Ud Sığır-Öküz 3. yıl Bars Pars 4. yıl Tavışgan Tavşan 5. yıl Nuh-(Lu) Ejderha 6. yıl Ilan Yılan 7. yıl Yunt At 8. yıl Koy Koyun 9. yıl Biçin Maymun 10.yıl Tabuk Tavuk 11.yıl İt Köpek 12.yıl Tonguz Domuz 5. yıl bazı kaynaklarda nek = timsah olarak geçmektedir.
Bir yılda 12 ay vardı.
Aylar
birinçay (birinci ay) , ikinçay (ikinci ay), üçünçay (üçüncü ay), dördünçay (dördüncü ay), beşinçay (beşinci ay), altınçay (altıncı ay), yedinçay (yedinci ay), sekizinçay (sekizinci ay), dokuzunçay (dokuzuncu ay), onunçay (onuncu ay), onbirinçay (onbirinci ay) ve onikinçay (onikinci ay) diye adlandırılmıştır.
Mevsimler ise;
Oğlak ay: İlkbahar Uluğ Oğlak ay: Yaz Uluğ ay: Sonbahar Ay: Kış
Türklerde gün isimlerinin yabancı kökenli olmasının sebebi bazı tarihçilere göre; göçebelik sebebiyle Türklerde gün kavramının gelişmemesidir.
Edouard Chavannes’in “Le Cycle turc des Douze Animaux 12 Hayvanlı Türk Takvimi”, adlı araştırmasına göre Asya’da kullanılan 12 Hayvanlı takvim Türklere ait bir takvim sistemiydi ve Çinliler bu takvimi Türklerden almışlardı. Chavannes bu yüzden de araştırmasının adını 12 Hayvanlı Türk Takvimi koymuştur.”
12 hayvanlı Türk takvimi , Türk tasavvufunun zirve isimlerinden, Erzurumlu İbrahim Hakkı tarafından Marifetname adlı eserinde şöyle işlenmiştir.
SAL-İ TÜRKANI (TÜRKLERİN YILI)
“Zamanın, on iki hayvan üzere dönüp, her sene birine benzemeyle değişmesinden yeryüzünde olan tesirlerini bildirir.
Ey aziz, malûm olsun ki, Hindistan filozofarı, zamanın oniki hayvan üzerine
deveran edip, yılda birini ahlakıyle nitelenip, cihandakilere böyle Hak’kın
emriyle sirayeteni bulup, tecrübe ve sınama ile tesirlerini hükümlerini
ispat etmişlerdir. Türkistan ahalisi genellikle ona itibar edip,
hükümleriyle gitmişlerdir. Onun için zamanın hükümlerini “Türkistan Senesi”
ismiyle adlandırmışlardır. Şimdi zamanın hükümlerini açıklayan manzumemiz
bunda yazılmak münasip görülmüştür.
Türk Kültürü o kadar eski, zengin ve yaygın bir kültürdür ki; geçmişe doğru bin yıllarla ifade edilebilir. “Nevruz” konulu çalışmamızda da detaylarıyla açıkladığımız gibi, Türk kültürü, sadece Orta Asya’da değil, dünyamızın tüm kuzey yarım küresinde kendini gösterir.
Pek çok halk tarafından özümsenmiş ve benimsenmiştir. Bu durum da gösteriri ki; Türk kültür ve medeniyetleri tarihi çok uzun bir zaman dilimini kapsar. Dolaysıyla da Türklerin var oldukları coğrafyaları da kapsar. Bu coğrafyaların halkları tamamen Türk asıllı olmayabilirler. Ancak, yaşadıkları dönemlerde Türkler tarafından yönetilmiş olabilirler. Geçmiş dönemlerde Türk kültür coğrafyası içinde kalmışlardır ve geçen zaman içinde Türk kültür unsurlarının yerini dolduracak yeni bir kültür yaratılamamıştır. Kültür coğrafyası, bir milletin doğal sınırlarını ve ilgi alanlarını belirleyen önemli bir kavramdır.
Ön Türk tarihine bakıldığında, zaman zaman Türklerin kendi kültürlerinden kopup, yönetmekte oldukları milletlerin kültürlerini benimsedikleri ve daha sonra da o kültür içinde eriyip kayboldukları görülür. Buna örmekler verecek olursak; Orta Asya’da Çu hanedanı dönemini, Orta Doğuda Mısır Hiksos dönemini, Arap yarım adasında Sümer’den güneye göç ederek Yemen’e gelenlerden, İmparator Aus (Oğuz ) ve oğulları Şedid ve Şeddad dönemini, İrem medeniyetinin çökmesinden sonra kuzeye göç ederek Mekke’ye yerleşen Kureyş, Medine’ye yerleşen Evs ve Hazreçler dönemlerini, yine Sümer’den kuzeye göç ederek Urfa, Harran üzerinden Mısır’a ve sonunda Filistin’e gelen Hz. İbrahim dönemlerini gösterebiliriz. Bu bahsettiğimiz dönemlerde Türk asıllı unsurlar, gittikleri yerlerde kendilerinden önce veya sonra ortaya çıkmış kültür unsurlarınca eritilmişlerdir. Bununla beraber, içinde yaşadıkları toplumu derinden etkileyen düşüncelerin ortaya çıkmasında da etkili olmuşlardır.
İlgilenenlerin yakından bildiği gibi, 12 hayvanlı Türk takviminin doğu kültüründe çok derin izleri vardır. 12 Hayvanlı Türk Takvimi eski dünyada binlerce yıl kullanılmış, Asya’da Türkler ve diğer bazı halklarca şimdi de kullanılmaktadır. On iki hayvanlı Türk takvimi Ansiklopedik bilgilerde ise şöyle geçmektedir:
“12 Hayvanlı Türk Yıllığı, 12 yılın 5 katı olan 60 yıllık devreleri ile Kök Türklerde, Uygur Türklerinde, Tuna-Bulgar Türklerinde, İtil-Bulgar Türklerinde ve daha önceleri de büyük ihtimalle Hun Türklerinde kullanılmış olup, Türkler arasında çok yaygın bir sistem olmuştur. Kök Türk yazıtları, Uygur kitap ve hukuk belgeleri, Tuna Bulgarlarının yazıtları, Bulgar Hakanları Listesi bu takvimle tarihlendirilmiştir. Hatta, Manas Destanı’ndaki bazı olaylar bile On İki Hayvanlı Türk Takvimi ile tarihlendirilmiştir
Türk Takvimi’nde bir gün 12 bölüme ayrılır, her bölüme ‘Çağ’ adı verilirdi.Bir çağ iki saat, dolayısıyla bir gün de 24 saat idi. Her bir çağ ise sekiz ‘Keh’ten ibaretti. Yılbaşı olarak gece-gündüz eşitliğinin yaşandığı 21 mart, Nevruz günü alınırdı. Bu eski Türk takvimi, her biri bir hayvan adı ile anılan “ 12 yıllık” devre esasına dayanıyordu. Yılların adları şöyle idi:
1. yıl Sıçan Fare 2. yıl Ud Sığır-Öküz 3. yıl Bars Pars 4. yıl Tavışgan Tavşan 5. yıl Nuh-(Lu) Ejderha 6. yıl Ilan Yılan 7. yıl Yunt At 8. yıl Koy Koyun 9. yıl Biçin Maymun 10.yıl Tabuk Tavuk 11.yıl İt Köpek 12.yıl Tonguz Domuz 5. yıl bazı kaynaklarda nek = timsah olarak geçmektedir.
Bir yılda 12 ay vardı.
Aylar
birinçay (birinci ay) , ikinçay (ikinci ay), üçünçay (üçüncü ay), dördünçay (dördüncü ay), beşinçay (beşinci ay), altınçay (altıncı ay), yedinçay (yedinci ay), sekizinçay (sekizinci ay), dokuzunçay (dokuzuncu ay), onunçay (onuncu ay), onbirinçay (onbirinci ay) ve onikinçay (onikinci ay) diye adlandırılmıştır.
Mevsimler ise;
Oğlak ay: İlkbahar Uluğ Oğlak ay: Yaz Uluğ ay: Sonbahar Ay: Kış
Türklerde gün isimlerinin yabancı kökenli olmasının sebebi bazı tarihçilere göre; göçebelik sebebiyle Türklerde gün kavramının gelişmemesidir.
Edouard Chavannes’in “Le Cycle turc des Douze Animaux 12 Hayvanlı Türk Takvimi”, adlı araştırmasına göre Asya’da kullanılan 12 Hayvanlı takvim Türklere ait bir takvim sistemiydi ve Çinliler bu takvimi Türklerden almışlardı. Chavannes bu yüzden de araştırmasının adını 12 Hayvanlı Türk Takvimi koymuştur.”
12 hayvanlı Türk takvimi , Türk tasavvufunun zirve isimlerinden, Erzurumlu İbrahim Hakkı tarafından Marifetname adlı eserinde şöyle işlenmiştir.
SAL-İ TÜRKANI (TÜRKLERİN YILI)
“Zamanın, on iki hayvan üzere dönüp, her sene birine benzemeyle değişmesinden yeryüzünde olan tesirlerini bildirir.
Ey aziz, malûm olsun ki, Hindistan filozofarı, zamanın oniki hayvan üzerine
deveran edip, yılda birini ahlakıyle nitelenip, cihandakilere böyle Hak’kın
emriyle sirayeteni bulup, tecrübe ve sınama ile tesirlerini hükümlerini
ispat etmişlerdir. Türkistan ahalisi genellikle ona itibar edip,
hükümleriyle gitmişlerdir. Onun için zamanın hükümlerini “Türkistan Senesi”
ismiyle adlandırmışlardır. Şimdi zamanın hükümlerini açıklayan manzumemiz
bunda yazılmak münasip görülmüştür.