Karapapaklar
Kıpçak Türklerinin bir alt uruğu olan Karapapaklar (Garapapahlar), çok kadim tarihlerden beri bu coğrafyada yaşamalarına rağmen belirgin olarak Safavîler döneminde bilhassa 19. yüzyılın başlarında sahnede görülmeye başlamışlardır.
Genel kabule göre siyah kuzu derisinden papak/kalpak giydikleri için “Karapapak” adı ile anılmışlardır. Ancak “Karakalpak”, “Karapapak” veya “Karabörklü” isimleri de aynı anlama gelmektedir (Bala 1977c: 6/330). Karapapakların göçeri olarak kara çadırlarda yaşayanlarına ve hayvancılıkla uğraşanlarına ise “Terekeme” denilmektedir. Baharlu Türkleri arasında yaşayan “Külah-ı pustîler” ve Meşkin çevresindeki yaşayan “Gön Papaklar” ile Farsların “Kavm-i Külâh-i Siyah (Siyah Külahlı Kavim)” dedikleri kavim Karapapaklardır.
Karapapakların kadim yurtlarından biri, orta İran’da yer alan Komican bölgesi bilinmektedir. İkinci kadim yurtları şimdiki Gürcistan ile Azerbaycan’ın birleştiği yer olan Borçalı, Kazak Şemşeddin bölgesidir. Devrin hâkim güçleri Karapapakları tarihin çeşitli dönemlerinde Komican’dan Borçalı’ya veya Borçalı’dan Komican’a veya başka bölgelere göç ettirmişlerdir. Uzun süre Borçalı ve Kazak-Şemşedin bölgelerinde bulunan bütün yerleşim yerleri Karapapak Türklerinin yerleşim yerleri hâline gelmiştir ve merkezî vilayetlerinin adı da Kazak olduğundan, Karapapaklara Kazaklı/Kazaklılar da denilmiştir. Böylece Karapapak, Borçalı, Kazaklı ve Terekeme isimleri çoğu zaman eş anlamlı kullanılagelmiştir.
Karapapaklar, Abbas Mirza tarafından Sulduz’a yerleştirilmiştir. Şehzade Abbas Mirza, kuzey hanlıklarını Ruslardan geri almak için 16 Haziran 1826 tarihinde Karapapakların lideri Naki Bey’in başkanlığında bin kişiden fazla Karapapak süvarisini de yanına alarak Tiflis’i kuşatır. Karapapaklar büyük gayret gösterirler. Naki Bey’in pek çok yakını ölür. Abbas Mirza, Naki Bey’i “Han” unvanı ile taltif eder (Halhalî 1382/2004: 2) Abbas Mirza’nın ordusu bozguna uğrayıp geri çekilince Karapapaklar, bilhassa savaşan güçler ve yakınları burada duramaz olurlar. Revan Hanlığına göçerler. Bir rivayete göre Karapapakların bir kısmı Naki Han başkanlığında Kars’a geçer. Yolda çok kayıp veren ve kışı Kars ve Erzurum’da geçiren Karapapakların büyük bir kısmı ertesi yaz Revan’a gelirler.
1 Kasım 1827 günü Revan ve Nahcivan Hanlıkları da Ruslar tarafından işgal edilir. 9 Şubat 1828’de Türkmençay antlaşması imzalanır. Bu antlaşma ile Aras Nehri sınır tayin edilir. Karapapaklar, 1828 yılının yazında her biri birkaç evden ibaret 800 aile olarak Aras Nehrini geçerek şimdiki İran coğrafyasına göçerler. Tebriz Genel Valisi Veliaht Abbas Mirza, Mehdi Han’ın başkanlığında gelen Karapapak tayfasına Urmiye gölünün güney batısında yer alan Sulduz bölgesini tımar olarak verir. Sulduz’un merkezi şehri Nağadey’dir12. Karapapaklar, yılda 12.000 tümen vergi karşılığında istendiği zaman hükümete 400 süvari göndereceklerdir (Minorsky 1979: 11/11; Bala 1977c: 6/331). Ahmet Kâviyanpur’un “Urmiye Tarihi” eserinde Şah Abbas’ın Sulduz bölgesine Kelbeli Han İmanlu-yı Afşar başkanlığında 8 bin Afşar ve Mugaddem Türk tayfalarını yerleştirdiği bildirilmektedir. Abbas Mirza’nın Ruslarla yaptığı savaşlarda Afşar ve Mukaddem Türkleri tamamen erimiştir. Hatta 1814 yılından itibaren bu bölge boşalmış, Karapapak Türkleri gelinceye kadar 14 yıl boş kalmıştır.
Çarlık Rusyası’nın son Urmiye konsolosu Viladimir Minorsky’nin tesbitine göre 1934 yılı itibariyle Sulduz’da 123 köy ve 8.000 aile vardır. Sulduz’un merkezi takriben 1000 evli Nağadey (Nagade)’dir. Nağadey şehri, Gedar nehrinin kollarından Beyzava’nın boyunda ve Nağadey Kalesinin etrafında bulunmaktadır (Minorsky 1979: 11/11).
Ayrıca 1828’de Tiflis civarından Masum Bey önderliğinde Sulduz’a göç eden Sünnî Kazaklar da ¾alifelu (¾alifan) kentine yerleştirilir. Yine aynı tarihte Azerbaycan’ın Kazak-Şemseddinli bölgesinden Kazaklarla birlikte gelen ve Şehzade Abbas Mirza’dan 100 kişilik üç köy alan Şemseddinli Türkleri de Sulduz’un güney doğusundaki Memmed Şah bölgesine yerleşirler (Minorsky 1979: 11/11).
Sulduz’a yerleşen Karapapak obaları şunlardır: Tarkavün, Saral, Araplı, Canahmedli, Çaharlı, Ulaçlı. Karapapak hanları Tarkavün oymağına mensupturlar. Karapapakları, Naki (Nağı) Han’ın oğlu Mehdi Han, Sulduz’a getirmiştir. Onun torunu Necef Kulu 1914’te kabilenin başına geçmiştir. Tarkavünler arasında han seviyesinden aşağı olmamak kaydıyla bir de “ağa” ailesi vardır. Minorsky’nin tespitine göre Aras Ağa yüz süvarinin kumandanı imiş (Minorsky 1979: 11/11).
Diğer yerleşim yerleri ise şunlardır: Ağabeyili, Ağtövle, Balıkçı, Baranlı (Baranî), Begim Gala, Çiyane, Devletabad, Ecemli, El Melik (El Mehdi), Ezimhanlı, Gözayran, Hacı Firuz, Hacıbağlı, Hasanlı, Kervansara, Köhül, Mehemmed Yâr, Mehmandar, Mirava, Rahdehne (Irakdehne), Şongar, Taligan, Tezegala, Toppuzava, Uşnu (Oşnaviye) (Kafkasyalı 2009: 139 vd.). İran Karapapaklarının nüfusu kesin olmamakla birlikte 100 bin civarındadır. Bütün İran’da 250 bin kadardır.
Kaynak: Kafkasyalı, Ali, İran Türkleri, Bilgeoğuz Yayınları, İstanbul 2010, s. 106-108.
Kıpçak Türklerinin bir alt uruğu olan Karapapaklar (Garapapahlar), çok kadim tarihlerden beri bu coğrafyada yaşamalarına rağmen belirgin olarak Safavîler döneminde bilhassa 19. yüzyılın başlarında sahnede görülmeye başlamışlardır.
Genel kabule göre siyah kuzu derisinden papak/kalpak giydikleri için “Karapapak” adı ile anılmışlardır. Ancak “Karakalpak”, “Karapapak” veya “Karabörklü” isimleri de aynı anlama gelmektedir (Bala 1977c: 6/330). Karapapakların göçeri olarak kara çadırlarda yaşayanlarına ve hayvancılıkla uğraşanlarına ise “Terekeme” denilmektedir. Baharlu Türkleri arasında yaşayan “Külah-ı pustîler” ve Meşkin çevresindeki yaşayan “Gön Papaklar” ile Farsların “Kavm-i Külâh-i Siyah (Siyah Külahlı Kavim)” dedikleri kavim Karapapaklardır.
Karapapakların kadim yurtlarından biri, orta İran’da yer alan Komican bölgesi bilinmektedir. İkinci kadim yurtları şimdiki Gürcistan ile Azerbaycan’ın birleştiği yer olan Borçalı, Kazak Şemşeddin bölgesidir. Devrin hâkim güçleri Karapapakları tarihin çeşitli dönemlerinde Komican’dan Borçalı’ya veya Borçalı’dan Komican’a veya başka bölgelere göç ettirmişlerdir. Uzun süre Borçalı ve Kazak-Şemşedin bölgelerinde bulunan bütün yerleşim yerleri Karapapak Türklerinin yerleşim yerleri hâline gelmiştir ve merkezî vilayetlerinin adı da Kazak olduğundan, Karapapaklara Kazaklı/Kazaklılar da denilmiştir. Böylece Karapapak, Borçalı, Kazaklı ve Terekeme isimleri çoğu zaman eş anlamlı kullanılagelmiştir.
Karapapaklar, Abbas Mirza tarafından Sulduz’a yerleştirilmiştir. Şehzade Abbas Mirza, kuzey hanlıklarını Ruslardan geri almak için 16 Haziran 1826 tarihinde Karapapakların lideri Naki Bey’in başkanlığında bin kişiden fazla Karapapak süvarisini de yanına alarak Tiflis’i kuşatır. Karapapaklar büyük gayret gösterirler. Naki Bey’in pek çok yakını ölür. Abbas Mirza, Naki Bey’i “Han” unvanı ile taltif eder (Halhalî 1382/2004: 2) Abbas Mirza’nın ordusu bozguna uğrayıp geri çekilince Karapapaklar, bilhassa savaşan güçler ve yakınları burada duramaz olurlar. Revan Hanlığına göçerler. Bir rivayete göre Karapapakların bir kısmı Naki Han başkanlığında Kars’a geçer. Yolda çok kayıp veren ve kışı Kars ve Erzurum’da geçiren Karapapakların büyük bir kısmı ertesi yaz Revan’a gelirler.
1 Kasım 1827 günü Revan ve Nahcivan Hanlıkları da Ruslar tarafından işgal edilir. 9 Şubat 1828’de Türkmençay antlaşması imzalanır. Bu antlaşma ile Aras Nehri sınır tayin edilir. Karapapaklar, 1828 yılının yazında her biri birkaç evden ibaret 800 aile olarak Aras Nehrini geçerek şimdiki İran coğrafyasına göçerler. Tebriz Genel Valisi Veliaht Abbas Mirza, Mehdi Han’ın başkanlığında gelen Karapapak tayfasına Urmiye gölünün güney batısında yer alan Sulduz bölgesini tımar olarak verir. Sulduz’un merkezi şehri Nağadey’dir12. Karapapaklar, yılda 12.000 tümen vergi karşılığında istendiği zaman hükümete 400 süvari göndereceklerdir (Minorsky 1979: 11/11; Bala 1977c: 6/331). Ahmet Kâviyanpur’un “Urmiye Tarihi” eserinde Şah Abbas’ın Sulduz bölgesine Kelbeli Han İmanlu-yı Afşar başkanlığında 8 bin Afşar ve Mugaddem Türk tayfalarını yerleştirdiği bildirilmektedir. Abbas Mirza’nın Ruslarla yaptığı savaşlarda Afşar ve Mukaddem Türkleri tamamen erimiştir. Hatta 1814 yılından itibaren bu bölge boşalmış, Karapapak Türkleri gelinceye kadar 14 yıl boş kalmıştır.
Çarlık Rusyası’nın son Urmiye konsolosu Viladimir Minorsky’nin tesbitine göre 1934 yılı itibariyle Sulduz’da 123 köy ve 8.000 aile vardır. Sulduz’un merkezi takriben 1000 evli Nağadey (Nagade)’dir. Nağadey şehri, Gedar nehrinin kollarından Beyzava’nın boyunda ve Nağadey Kalesinin etrafında bulunmaktadır (Minorsky 1979: 11/11).
Ayrıca 1828’de Tiflis civarından Masum Bey önderliğinde Sulduz’a göç eden Sünnî Kazaklar da ¾alifelu (¾alifan) kentine yerleştirilir. Yine aynı tarihte Azerbaycan’ın Kazak-Şemseddinli bölgesinden Kazaklarla birlikte gelen ve Şehzade Abbas Mirza’dan 100 kişilik üç köy alan Şemseddinli Türkleri de Sulduz’un güney doğusundaki Memmed Şah bölgesine yerleşirler (Minorsky 1979: 11/11).
Sulduz’a yerleşen Karapapak obaları şunlardır: Tarkavün, Saral, Araplı, Canahmedli, Çaharlı, Ulaçlı. Karapapak hanları Tarkavün oymağına mensupturlar. Karapapakları, Naki (Nağı) Han’ın oğlu Mehdi Han, Sulduz’a getirmiştir. Onun torunu Necef Kulu 1914’te kabilenin başına geçmiştir. Tarkavünler arasında han seviyesinden aşağı olmamak kaydıyla bir de “ağa” ailesi vardır. Minorsky’nin tespitine göre Aras Ağa yüz süvarinin kumandanı imiş (Minorsky 1979: 11/11).
Diğer yerleşim yerleri ise şunlardır: Ağabeyili, Ağtövle, Balıkçı, Baranlı (Baranî), Begim Gala, Çiyane, Devletabad, Ecemli, El Melik (El Mehdi), Ezimhanlı, Gözayran, Hacı Firuz, Hacıbağlı, Hasanlı, Kervansara, Köhül, Mehemmed Yâr, Mehmandar, Mirava, Rahdehne (Irakdehne), Şongar, Taligan, Tezegala, Toppuzava, Uşnu (Oşnaviye) (Kafkasyalı 2009: 139 vd.). İran Karapapaklarının nüfusu kesin olmamakla birlikte 100 bin civarındadır. Bütün İran’da 250 bin kadardır.
Kaynak: Kafkasyalı, Ali, İran Türkleri, Bilgeoğuz Yayınları, İstanbul 2010, s. 106-108.