Follow along with the video below to see how to install our site as a web app on your home screen.
Not: This feature may not be available in some browsers.
Foruma hoş geldin 👋, Ziyaretçi
Forum içeriğine ve tüm hizmetlerimize erişim sağlamak için lütfen foruma kayıt olun veya giriş yapın. Üyelik tamamen ücretsizdir ve sadece birkaç dakikanızı alır.
Çok eski bir web tarayıcısı kullanıyorsunuz. Bu veya diğer siteleri görüntülemekte sorunlar yaşayabilirsiniz.. Tarayıcınızı güncellemeli veya alternatif bir tarayıcı kullanmalısınız.
Atatürk' ün Matematik Cebir ve Geometri Alanında Yaptığı Yenilikler
Atatürk' ün Matematik Cebir ve Geometri Alanında Yaptığı Yenilikler
Atatürk'ün Geometri Alanında Yaptığı Çalışmalar
Atatürk'ün Matematik Alanında Yaptığı Çalışmalar
Atatürk'ün yaşamında (1881-1938) ilk olağanüstü başarısı
1893 yılında
çocukluk çağında
orta öğrenimi döneminde matematik dersinde olmuş ve bunun sonucu olarak dersin öğretmeni O'nun adına "Kemal" ismini eklemiştir. Atatürk
Selanik Askeri Rüştiyesinde" geçen bu olayla ilgili anısını şöyle anlatıyor:
"... Rüştiyede en çok matematiğe merak sardım. Az zamanda bize bu dersi veren öğretmen kadar belki de daha fazla bilgi edindim. Derslerin üstündeki sorularla uğraşıyordum
yazılı sorular düzenliyordum. Matematik öğretmeni de yazılı olarak cevap veriyordu. Öğretmenimin ismi Mustafa idi
bir gün bana dedi ki:
-"Oğlum senin de ismin Mustafa benim de. Bu
böyle olmayacak
arada bir fark bulunmalı. Bundan sonra adın Mustafa Kemal olsun."
O zamandan beri ismim gerçekten Mustafa Kemal oldu.
Öğretmen sert bir adamdı. Sınıfta birinci
ikinci tanımıyordu. Bir gün bize:
"Aramızda kendine kimler güveniyor kalksınlar
onları müzakereci (çalıştırıcı) yapacağım" dedi.
Önce duraksadım. Ayağa öyleleri kalktı ki ben kalkmamayı tercih ettim. Bunlardan birinin çalıştırıcılığı altına girdim
çalışmanın ortasında daha fazla dayanamadım. Ayağa kalkarak:
-"Ben bundan daha iyi yaparım" dedim
bunun üzerine öğretmen beni çalıştırıcı yaptı. Eski çalıştırıcıyı benim müzakerem altına verdi.
Askeri Rüştiyeyi bitirdiğimde matematik merakım epeyce ilerlemişti. Manastır Askeri İdadisinde matematik pek kolay değildi. Bununla uğraşımı sürdürdüm... İdadide iken bıkmaksızın çalışıyorduk. Sınıfta birinci
ikinci olmak için hepimizde şiddetli bir gayret vardı. Sonunda idadiyi bitirdim. Harbiyeye geçtim
burada da matematik merakı sürüyordu..."(1)
Mustafa Kemal
Selanik Askeri Rüştiyesindeyken
matematik öğretmeni yüzbaşı Mustafa efendi sınıfa gelmediğinde
onun yerine birçok kez bu dersi vermiştir(2).
Atatürk
yaşamının askeri öğrenim sonrası dönemlerini
ulusal ve uluslar arası büyük savaş ve devrim olayları içinde
aklın ve bilimin kılavuzluğunu izleyen Büyük Asker
Ulusal ve Çağdaş Devlet kurucusu
"Yirminci Yüzyılın Gerçek Önderi" olarak geçirdi. O'nun bu dönemlerde
ölümünden yaklaşık birbuçuk yıl öncesine değin matematikle ne ölçüde uğraştığını bilmiyoruz. Bu konuda
Türk Dil Kurum Başuzmanı A.Dilaçar'ın 10.11.1971 tarihli bir yazısı(1) çok ilginç bilgiler vermektedir. Bu yazıdan öğrendiğimize göre
"Atatürk ölümünden birbuçuk yıl kadar önce
üçüncü Türk Dil Kurultayından (24-31 Ağustos 1936) hemen sonra 1936-1937 yılı kış aylarında kendi eliyle Geometri adlı bir kitap yazmıştır".
Atatürk
bunu
birtakım Fransızca geometri kitaplarını okuduktan sonra hazırlamış ve yapıt ilk kez 1937 yılında "Geometri öğretenlerle
bu konuda kitap yazacaklara kılavuz olarak Kültür Bakanlığınca yayınlanmıştır"(3).
Bu 44 sayfalık yapıttaki boyut
uzay
yüzey
düzey
çap
yarıçap
kesek kesit
yay
çember
teğet
açı
açıortay
içters açı
dışters açı
taban
eğik
kırık
çekül
yatay
düşey
yöndeş
konum
üçgen
dörtgen
beşgen
köşegen
eşkenar
ikizkenar
paralelkenar
yanal
yamuk
artı
eksi
çarp
bölü
eşit
toplam
oran
orantı
türev
alan
varsayı
gerekçe gibi terimler Atatürk tarafından türetilmiştir (3).
Yapıttaki tanımların tümünü Atatürk yazmıştır. Her tanım
ilgi kavramı tüm öğeleriyle eksiksiz ve açık biçimde anlatmakta
özel ve temelli nitelikleri içermektedir. Gerekli ve yeterli örnekler de verilmiştir. Tanınmış bilim tarihçisi Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı
tam bir yetkiyle
bu Geometri kitabını
"küçük fakat anıtsal bir yapıt" diye nitelendirmiştir(4).
Atatürk
yaşamının önemli bir kesimini tarihin en büyük savaşlarından birinin içinde
ulusal ve evrensel sorumluluklar yüklenerek geçirdikten yıllarca sonra
düzenli bir mantık ve bilgi disiplini kesinlikle gerektiren matematik alanında
yeni türettiği terimlerle böylesine özlü bir yapıtı yazmakla
dil ve matematikteki üstün yeteneğini kanıtlamıştır. Atatürk'ün yaşamında çok belirgin bir örneğini izlediğimiz gibi
aslında dil ile matematiksel kültür arasında sıkı bağıntı vardır. Atatürk'ün dehasında
dil ve matematik gibi aklın değişik disiplinleri birbirini karşılıklı olarak hep olumlu yönde etkilemiş ve geliştirmiştir. Atatürk
"Fen terimleri o suretle yapılmalı ki anlamları ancak istenilen şeyi ifade edebilsin"(5) demiş ve bunu
Osmanlıca çok sayıda terimin yerine öz Türkçe karşılıklarını türetirken üstün bir başarıyla gerçekleştirmiştir.
Atatürk'ü
"Geometri" adlı yapıtını yazmaya zorlayan nedenleri
O'nun dil çalışmalarını yakından izlemek olanağını bulabilen tanınmış dil uzmanı A. Dilaçar şöyle açıklıyor:
" ... Atatürk hep matematikle uğraşırdı. Eski geometri terimleri çok ağdalı idi. Gen bile
uzun uzun bu terimleri okuduğum halde
şimdikiler Imışısında güçlüğünü daha iyi anlıyorum. Pedagojide bir gerçek var: Fıkır yolunun açık olması
bir ip ucunun bulunması lazımdır. Yoksa bir külçe gibi çöker. Müselles kelimesini ele alalım. Arapça okullarımızdan kaldırılmıştır. Sülüs'ten müştak (türetilmiş) bir kelime olduğunu öğrenin nasıl bilsin? Arapça soğurucu bir dildir. Örneğin "müsteşrik" "şark" kelimesinden gelmiş bir kelimedir. Önüne
ortasına
arkasına birtakım heceler eklenmiş. Bunun aslını bulmak bir Arapça gramer meselesidir
Okullarımızdan Arapça
Farsça kaldırılmış olduğundan
öğren id "müselles"i küde kelime olarak karşısında görecektir. "Uç" aklına gelmeyecektir. Ama müselles yerine "üçgen" dersek
hır üç var. "Gen". Atatürk'e göre "genişlikten" alınmıştır. Bir ipucu var. "Dörtgen" dörtten gelmiştir. Bir ipucu vardır. "Eşit"
denk anlamında olan "eş"ten gelmiştir. Ama müsavi Arapça bir kelimedir. Bu sebeple Atatürk'ün prensipleri burada da doğru idi. On im için bu en ağdalı olan bu bilim dalını ele aldı ve kitabı örnek olarak bıraktı..."
Atatürk'ün matematik terimlerini türetme ve bunları öğretime yerleştirme çalışmaları konusunda Prof. Dr. Vecibe Latıpoğlu
şu bilgilen veriyor:
" ... Atatürk
matematiği iyi bildiği ve sevdiği için
terim devrimine matematikten başlamıştır
denilebilir. Çünkü Türk Dili (Belleten)'in Şubat 1937 tarihli yayınından bir ay sonra
Atatürk
ceyb (sinüs) ve tece^b (koşmuş)'m Türkçe karşılıklarının bulunması için 29 Mart 1937 tarihli Ulus Gazetesine ilan verdirerek bir yarışma açtırmıştır... Sonunda hazırlanan bütün terimler
Türk Dili (Belleten) dergisinin Ekim 1937 tarihli sayısında yer almıştır. Terimler
Türkçe-Osmanlıca
Osmanlıca-Türkçe
Fransızca-Türkçe olmak üzere sıralanmış ve ön sırayı matematik terimleri almıştır...
Atatürk terim çalışmalarının ülkedeki etkisini öğrenmek için
1937 yılı sonbaharında
Sivas'a giderek
vaktiyle Sivas Kongresini topladığı lise binasında
dokuzuncu sınıfın geometri dersine girmiştir'"1'. Bu derste eski terimlerle öğrenimin zorluğunu birkez daha saptayan Atatürk
"Bu anlaşılmaz terimlerle
öğrencilere bilgi verilemez" diyerek kitabı atmış ve sonra tahta başına geçip "dili" yerine "kenar"
"müselles" yerine "üçgen"
"müselles mütesaviyül adla" yerine "eşkenar üçgen"
"zaviye" yerine "açı" terimlerini kullanarak ünlü Pısagor teoremini öğrencilere anlatmıştır"'. Atatürk
bu inceleme gezisinde yanında bulunan Kültür Bakanı Saffet Arıkan'a tüm okul kitaplarının yeni terimlerle
hemen yarılması emrini vermiş ve Türkçeleştirilmiş terimlerle iki ayda hazırlanan kitaplar bütün okullara Kültür Bakanlığınca gönderilmiştir' .
Atatürk'ün türettiği matematik terimleri ve yaptığı geometri tanımlarının hemen hemen tümü bugüne değin değişmeksizin kullanıla gelmiştir. O'nun türettiklerinden sadece birkaç terim sonradan küçük ölçüde değiştirilmiştir. Örneğin Fransızca "hypothese'in karşılığı olan Osmanlıcıdaki" faraziye'nin yerine Atatürk
Türkçe "varsayı" terimini türetmiş ve sonradan bu terim varsayım" biçimini almıştır. Aynı şekilde O'nun "tümey açı"
"bütey açı" terimlerinin yerini "tümler açı"
"bütünler açı" terimleri almıştır. Çok az sayıda ve sınırlı olan bu terim değişikliklerini
Atatürk'ün dildeki temel ilkesinin doğruluğunun birer kanıtı saymak gerekir.
Prof. Dr. Afet İnan
Atatürk'ün çalışmalarını yıllarca yakından izleyebilmiş insanlardan biri olarak
O'nun bilime ve matematiğe verdiği önemi şöyle belirtiyor:
" ... Atatürk
kendi yetiştiği devrin müspet ilimlerini mesleki uzmanlığı bakımından bellediği vakit
berrak ve müspet bir görüşe sahip olabileceğini ve her hangi bir meseleyi matematiksel bir kesinlikle çözümlemeyi hedef tuttuğunu söylerdi."
ı Prof. Dr. A. İnan
25.1.1982 tarihli özel bir yazısında' '
bu konuyla ilgili olarak şöyle diyor:
" Bilindiği gibi ilim konusu iki büyük bölümde işlenir ve bunlardan faydalanılır: Müspet ilimler
Sosyal ilimler.
Atatürk gerek öğrencilik devirlerinde gerekse ömrü boyunca bu her iki ilimden çok faydalanmıştır. Mesela tarih onun için bir geçmişin hikayesi değil
günümüzde bu olanlardan ders almanın önemli olduğuna inanmıştır.
Diğer taraftan asıl müspet ilimlerin başında gelen matematik bilgisi Atatürk için başlıca bir konudur. Çünkü matematik insan topluluklarına müspet yol gösteren re uygulamasında yarar sağlayan müspet bir ılım dalıdır. İşte Atatürk bu ilime çok değer verdiği için hem nazarı kısımları çok iyi bellemiş
hem de bunların uygulamasına her bakımdan önem vermiştir. Hatta matematik terimlerinin bugün kullandığımı; deyimleri tamamen kendi buluşları ile saptamıştır.
Atatürk bu konuda konuşurken özellikle söylediklerinden şunları anımsıyorum: "Ben öğrenim devrimde matematik konusuna çok önem ı'ermiş ini dır ve bundan hayatımın çeşitli safhalarında başarı elde etmek için faydalanmış olduğumu söyleyebilirim. Onun için herkes matematik bilgisinin çok gerekli olduğuna inanmalıdır."
Matematiksel kühüre böylesine önem veren Atatürk'ün bu konudaki çalışmaları
tarihte çok az sayıda örneklerine rastlayabildiğimiz Büyük Eğitimci niteliği de olan devlet adamlarından bin olarak kendisine seçkin bir yer sağutmada etken olmuştu. O'nun olağanüstü başarılı yaşamı
akademisinin girişine "Matematik bilmeyen buruya girmesin" diye yazan
antik çağın ünlü filazofu Platon (Eflatun) (M.Ö. 427-347.)'ün bu dileğinin yararını modern çağda kanıtlamıştır
Atatürk’ün bulduğu terimlerin hemen hemen çoğu bugüne dek hiç değiştirilmeden kullanılmıştır. O’nun sadece birkaç terimi sonradan biraz değişikliğe uğramıştır.Mesela varsayı-varsayım
tümey açı-tümler açı
bütey açı-bütünler açı haline gelmiştir.Atatürk ayrıca bu kitabı eğitim sisteminde uygulanmasını sağlamış ve 13 Kasım 1937 tarihinde Sivas’ta geometri dersine girmiş
